Tiếng Pháp, học cho đúng chỗ khó

Tiếng Pháp xuất hiện trên giấy trước khi có nước Pháp: bản văn đầu tiên là một lời thề giữa hai người cháu của Charlemagne. Suốt bốn thế kỷ sau đó, văn chương được hát chứ không được đọc — anh hùng ca ngân trên đường hành hương, thơ tình ngâm trong sân lâu đài. Chữ viết còn chưa thống nhất, nên cùng một từ có thể chép năm cách khác nhau.

• Serments de Strasbourg

  Louis le Germanique & Charles le Chauve · 842

  Không phải văn chương mà là một lời thề chính trị, nhưng đây là câu tiếng Pháp cổ xưa nhất còn giữ được.

• La Chanson de Roland

  Anonyme · ~1100

  Anh hùng ca lâu đời nhất của tiếng Pháp. Nhân vật chính chết ở giữa truyện, và phần còn lại là cuộc báo thù.

• Lais

  Marie de France · ~1170

  Nhà văn nữ đầu tiên được biết tên trong tiếng Pháp. Mười hai truyện thơ ngắn, phần lớn về tình yêu không được phép.

• Perceval ou le Conte du Graal

  Chrétien de Troyes · ~1180

  Truyện đưa chén thánh vào văn học châu Âu, và bỏ dở giữa chừng vì tác giả qua đời.

• Le Roman de Renart

  Anonyme · ~1175

  Truyện con cáo lừa cả triều đình loài vật. Chữ renard trong tiếng Pháp hôm nay lấy từ tên nhân vật này.

• Le Roman de la Rose

  Guillaume de Lorris & Jean de Meung · 1230–1275

  Hai tác giả cách nhau bốn mươi năm, và phần sau cãi lại phần trước. Cuốn được chép tay nhiều nhất thời Trung cổ Pháp.

• Le Livre de la Cité des dames

  Christine de Pizan · 1405

  Tác giả là người phụ nữ đầu tiên ở châu Âu sống được bằng ngòi bút, và sách này bác lại lối viết miệt thị phụ nữ đương thời.

• Le Testament

  François Villon · 1461

  Thơ của một kẻ trộm từng bị kết án tử hình. Giọng đời thường và cay đắng, khác hẳn thơ cung đình cùng thời.

Thế kỷ này quyết định rằng tiếng Pháp có thể làm được mọi việc mà tiếng Latin đang làm. Một sắc lệnh năm 1539 buộc mọi văn bản hành chính phải viết bằng tiếng Pháp, và mười năm sau một nhóm nhà thơ ra tuyên ngôn đòi dùng tiếng Pháp cả trong văn chương cao. In ấn lan rộng, và lần đầu tiên tác giả viết cho người đọc chứ không cho người nghe.

• Ordonnance de Villers-Cotterêts

  François Ier · 1539

  Không phải tác phẩm văn học nhưng là văn bản đổi vận mệnh ngôn ngữ: từ đây toà án và giấy tờ nhà nước dùng tiếng Pháp thay tiếng Latin.

• Gargantua

  François Rabelais · 1534

  Truyện người khổng lồ, viết bằng thứ tiếng Pháp phóng túng đầy từ tự chế. Bị Sorbonne lên án, và vẫn được đọc.

• Défense et illustration de la langue française

  Joachim Du Bellay · 1549

  Bản tuyên ngôn đòi tiếng Pháp phải được dùng để làm thơ lớn, không chỉ để nói chuyện thường ngày.

• Les Amours

  Pierre de Ronsard · 1552

  Tập thơ tình đưa thể sonnet của Ý vào tiếng Pháp và định hình nhạc điệu thơ Pháp suốt hai thế kỷ sau.

• Œuvres

  Louise Labé · 1555

  Thơ tình viết từ phía người phụ nữ, xuất bản dưới tên thật ở Lyon — điều hiếm hoi vào thời ấy.

• L’Heptaméron

  Marguerite de Navarre · 1559

  Bảy mươi hai truyện kể lồng trong khung truyện, theo lối Boccaccio. Tác giả là chị của vua Pháp.

• Essais

  Michel de Montaigne · 1580

  Cuốn sách khai sinh ra thể tuỳ bút, và cả chữ essai. Tác giả sửa chữa nó suốt hai mươi năm cuối đời.

• Les Regrets

  Joachim Du Bellay · 1558

  Viết ở Roma trong nỗi nhớ nhà. Giọng thơ giản dị và buồn, ngược hẳn với lời hô hào hùng hồn chín năm trước của chính tác giả.

Thế kỷ của quy tắc: kịch phải theo ba nguyên tắc thống nhất, câu thơ phải mười hai âm tiết, và Viện Hàn lâm được lập năm 1635 để trông coi ngôn ngữ. Nghịch lý là chính trong khuôn khổ chặt ấy lại ra đời những vở kịch và những câu văn xuôi sắc nhất của tiếng Pháp. Phần lớn được viết cho triều đình, và nhiều tác phẩm ra mắt ngay trước mặt nhà vua.

• Le Cid

  Pierre Corneille · 1637

  Thành công vang dội và bị Viện Hàn lâm phê phán vì phá luật. Cuộc tranh cãi quanh vở này định hình luật kịch cho cả thế kỷ.

• Discours de la méthode

  René Descartes · 1637

  Viết bằng tiếng Pháp thay vì tiếng Latin, có chủ ý, để người đọc thường cũng theo được. Văn sáng đến bất ngờ với một cuốn sách triết học.

• Tartuffe

  Molière · 1664

  Bị cấm diễn năm năm vì đụng tới đạo đức giả tôn giáo. Tên nhân vật nay là danh từ chung trong tiếng Pháp.

• Maximes

  François de La Rochefoucauld · 1665

  Hơn năm trăm câu ngắn, mỗi câu vài dòng, cho rằng mọi đức hạnh đều che giấu lòng vị kỷ. Đọc được từng câu rời.

• Fables

  Jean de La Fontaine · 1668–1694

  Truyện ngụ ngôn bằng thơ mà học sinh Pháp nào cũng thuộc vài bài. Bề mặt là chuyện loài vật, bên dưới là chuyện triều đình.

• Pensées

  Blaise Pascal · 1670

  Những mảnh ghi chép rời cho một cuốn sách chưa kịp viết. Xuất bản sau khi tác giả mất, và mạnh nhất chính ở chỗ dở dang.

• Phèdre

  Jean Racine · 1677

  Bi kịch chỉ dùng khoảng hai nghìn từ, ít hơn nhiều tác giả cùng thời, mà vẫn được coi là đỉnh cao của thơ kịch Pháp.

• La Princesse de Clèves

  Madame de La Fayette · 1678

  Thường được gọi là tiểu thuyết tâm lý đầu tiên của châu Âu. Xuất bản khuyết danh, và tác giả không bao giờ nhận công khai.

Văn chương thành công cụ tranh luận. Sách bị kiểm duyệt nên nhiều cuốn in ở nước ngoài rồi tuồn về, hoặc ra mắt dưới tên giả và địa chỉ bịa. Cùng lúc, tiếng Pháp trở thành ngôn ngữ ngoại giao của cả châu Âu — triều đình Nga, Phổ, Thuỵ Điển đều dùng nó. Bộ Bách khoa toàn thư mất hai mươi năm và bị đình bản nhiều lần.

• Lettres persanes

  Montesquieu · 1721

  Hai người Ba Tư đi thăm Paris và viết thư về nhà. Mượn con mắt người ngoài để chê nước Pháp mà vẫn qua được kiểm duyệt.

• Manon Lescaut

  Abbé Prévost · 1731

  Chuyện tình dẫn tới đổ vỡ hoàn toàn. Bị cấm ngay khi ra mắt, và trở thành cuốn tiểu thuyết được đọc lén nhiều nhất thế kỷ.

• Encyclopédie

  Denis Diderot & Jean le Rond d’Alembert · 1751–1772

  Hai mươi tám tập, hơn một trăm người viết. Tham vọng gom hết tri thức lại, và đặt nghề thủ công ngang hàng với thần học.

• Candide

  Voltaire · 1759

  Ba mươi chương ngắn, mỗi chương một tai hoạ, kể bằng giọng tỉnh bơ. Viết trong ba ngày theo lời tác giả.

• Du contrat social

  Jean-Jacques Rousseau · 1762

  Câu mở đầu về con người sinh ra tự do là một trong những câu được trích nhiều nhất trong tiếng Pháp. Sách bị đốt ở Genève, quê tác giả.

• Les Liaisons dangereuses

  Pierre Choderlos de Laclos · 1782

  Tiểu thuyết viết toàn bằng thư từ, mỗi lá thư là một nước cờ. Tác giả là sĩ quan pháo binh và chỉ viết đúng cuốn này.

• Le Mariage de Figaro

  Beaumarchais · 1784

  Vở kịch để một người hầu cãi thắng chủ. Vua Louis XVI cấm ba năm rồi phải nhượng bộ, và năm năm sau là cách mạng.

• Les Confessions

  Jean-Jacques Rousseau · 1782

  Tự truyện hiện đại đầu tiên: kể cả những điều đáng xấu hổ, không phải để bào chữa mà để trưng ra. Xuất bản sau khi tác giả mất.

Tiểu thuyết trở thành thể loại thống trị, một phần vì báo chí đăng nhiều kỳ và trả tiền theo dòng. Nhà văn viết dài, viết nhanh, và viết cho tầng lớp trung lưu mới biết đọc. Cùng lúc, thơ đi ngược lại: ngắn hơn, khó hơn, và cố tình xa lánh công chúng. Hai vụ kiện năm 1857 đưa cả một tiểu thuyết và một tập thơ ra toà vì bị coi là xúc phạm thuần phong.

• Le Rouge et le Noir

  Stendhal · 1830

  Chàng trai nghèo dùng nhà thờ làm thang leo lên. Văn khô và nhanh, gần với văn báo hơn văn chương thời ấy.

• Le Père Goriot

  Honoré de Balzac · 1835

  Một mắt xích trong bộ Tấn trò đời gần trăm cuốn, nơi nhân vật đi lại giữa các tiểu thuyết như trong một thành phố thật.

• Madame Bovary

  Gustave Flaubert · 1857

  Tác giả bị đưa ra toà vì cuốn này và được tha. Ông có thể sửa một trang suốt cả tuần để tìm đúng một chữ.

• Les Fleurs du mal

  Charles Baudelaire · 1857

  Sáu bài bị toà buộc gỡ khỏi tập, và lệnh ấy mãi tới năm 1949 mới được huỷ. Tập thơ mở đường cho toàn bộ thơ hiện đại Pháp.

• Les Misérables

  Victor Hugo · 1862

  Viết phần lớn trong thời gian tác giả sống lưu vong vì chống Napoléon III. Dài hơn một nghìn năm trăm trang.

• Une saison en enfer

  Arthur Rimbaud · 1873

  Tác giả viết xong lúc mười chín tuổi rồi bỏ hẳn văn chương, đi buôn ở châu Phi cho tới cuối đời.

• Germinal

  Émile Zola · 1885

  Tác giả xuống hầm mỏ và ghi chép trước khi viết. Cuốn thứ mười ba trong bộ hai mươi cuốn về một dòng họ.

• Bel-Ami

  Guy de Maupassant · 1885

  Chuyện một nhà báo leo lên bằng đàn bà và tin đồn. Câu văn ngắn và sáng, nên đây là lối vào dễ nhất của thế kỷ 19.

Hai cuộc chiến tranh và quá trình giải thuộc địa làm vỡ mọi quy ước cũ. Tiểu thuyết bỏ cốt truyện, kịch bỏ hành động, thơ bỏ vần. Đồng thời tiếng Pháp bắt đầu được viết bởi những người không phải người Pháp — từ Martinique, từ Sénégal, từ Algérie — và họ dùng chính ngôn ngữ của kẻ cai trị để viết về việc bị cai trị.

• À la recherche du temps perdu

  Marcel Proust · 1913–1927

  Bảy tập, hơn ba nghìn trang, và những câu dài nhất trong văn xuôi Pháp. Tập đầu bị nhiều nhà xuất bản từ chối.

• Manifeste du surréalisme

  André Breton · 1924

  Tuyên ngôn đòi viết theo lối tự động, để mặc tiềm thức dẫn ngòi bút. Ảnh hưởng vượt xa văn chương, sang cả hội hoạ và điện ảnh.

• Voyage au bout de la nuit

  Louis-Ferdinand Céline · 1932

  Đưa tiếng lóng và nhịp nói đường phố vào tiểu thuyết. Tác giả về sau viết những trang bài Do Thái, và di sản của ông vẫn bị tranh cãi gay gắt.

• Cahier d’un retour au pays natal

  Aimé Césaire · 1939

  Trường ca viết từ Martinique, đặt ra khái niệm négritude. Một trong những văn bản mở đầu văn học hậu thuộc địa bằng tiếng Pháp.

• L’Étranger

  Albert Camus · 1942

  Dùng thì quá khứ kép thay cho thì văn chương, nên văn viết ở đây gần với lời nói. Bối cảnh là Alger thuộc Pháp.

• Le Deuxième Sexe

  Simone de Beauvoir · 1949

  Khảo luận hai tập về địa vị phụ nữ, bị Vatican đưa vào danh mục sách cấm. Câu người ta không sinh ra là đàn bà nay được trích khắp nơi.

• En attendant Godot

  Samuel Beckett · 1952

  Tác giả là người Ireland và viết thẳng bằng tiếng Pháp để tự tước đi sự khéo léo sẵn có trong tiếng mẹ đẻ.

• La Vie mode d’emploi

  Georges Perec · 1978

  Chín mươi chín chương mô tả một toà nhà Paris theo đường đi của quân mã trên bàn cờ. Tác giả từng viết cả một tiểu thuyết không dùng chữ e.

Trọng tâm dịch chuyển ra khỏi Paris. Giải Goncourt bốn mươi năm gần đây trao cho tác giả sinh ở Maroc, Sénégal, Congo và Việt Nam, và điều đó phản ánh đúng nơi tiếng Pháp đang được nói nhiều nhất. Ở chính nước Pháp, thể loại nổi bật là tự truyện lai khảo cứu: tác giả kể đời mình như một tư liệu xã hội chứ không phải một câu chuyện riêng.

• L’Amant

  Marguerite Duras · 1984

  Bối cảnh Sa Đéc và Chợ Lớn những năm 1930. Giải Goncourt, và là cuốn tiểu thuyết Pháp gần gũi nhất với người đọc Việt Nam.

• Léon l’Africain

  Amin Maalouf · 1986

  Tác giả người Liban viết bằng tiếng Pháp về một nhà du hành thế kỷ 16 đi lại giữa thế giới Hồi giáo và Kitô giáo.

• Dora Bruder

  Patrick Modiano · 1997

  Dựng lại đời một thiếu nữ Do Thái mất tích năm 1941 từ vài dòng rao tìm trên báo cũ. Tác giả nhận Nobel năm 2014.

• Verre Cassé

  Alain Mabanckou · 2005

  Cả cuốn không có một dấu chấm câu kết thúc, chỉ toàn dấu phẩy. Bối cảnh là một quán rượu ở Congo.

• Les Années

  Annie Ernaux · 2008

  Hồi ký viết ở ngôi on chứ không phải je: một đời người kể như ký ức chung. Tác giả nhận Nobel năm 2022.

• Trois femmes puissantes

  Marie NDiaye · 2009

  Ba câu chuyện nối nhau giữa Pháp và Sénégal. Tác giả là người phụ nữ da đen đầu tiên nhận giải Goncourt.

• Chanson douce

  Leïla Slimani · 2016

  Mở đầu bằng cái kết, rồi lần ngược lại. Tác giả sinh ở Maroc và nhận giải Goncourt năm ấy.

• La Plus Secrète Mémoire des hommes

  Mohamed Mbougar Sarr · 2021

  Đi tìm một nhà văn châu Phi đã biến mất. Tác giả người Sénégal, và là người châu Phi hạ Sahara đầu tiên nhận giải Goncourt.