Tiếng Đức, ít rối hơn tiếng đồn

Chưa có nước Đức, chỉ có một vùng nói nhiều thứ tiếng gần nhau. Văn bản sớm nhất được chép trong tu viện, phần lớn là kinh sách, và vài mảnh thơ ngoại giáo sót lại nhờ chép nhầm vào chỗ trống của bản kinh. Sang thế kỷ 12 và 13, thơ cung đình nở rộ quanh các lâu đài, rồi tắt đi khi triều Hohenstaufen sụp đổ.

• Hildebrandslied

  Anonym · ~830

  Bài anh hùng ca tiếng Đức cổ nhất còn lại, chép ở lề một cuốn sách kinh và bị đứt giữa chừng vì hết chỗ.

• Merseburger Zaubersprüche

  Anonym · ~900

  Hai câu thần chú ngoại giáo duy nhất còn lại bằng tiếng Đức, nhắc tên các vị thần trước thời Kitô giáo.

• Das Nibelungenlied

  Anonym · ~1200

  Anh hùng ca lớn nhất của tiếng Đức, và cũng là tác phẩm bị chính trị lợi dụng nhiều nhất trong thế kỷ 20.

• Lieder

  Walther von der Vogelweide · ~1200

  Nhà thơ hát rong lớn nhất thời Trung cổ Đức. Ông viết cả thơ tình lẫn thơ chính trị, điều hiếm thấy cùng một ngòi bút.

• Parzival

  Wolfram von Eschenbach · ~1210

  Viết lại truyện chén thánh mà Chrétien de Troyes bỏ dở, và hoàn thành nó. Tác giả tự nhận không biết đọc.

• Tristan

  Gottfried von Straßburg · ~1210

  Bản kể tinh tế nhất về mối tình Tristan và Isolde trong văn học Trung cổ. Cũng bỏ dở, cũng vì tác giả qua đời.

• Predigten und Traktate

  Meister Eckhart · ~1300

  Giảng đạo bằng tiếng Đức thay vì tiếng Latin, và phải tự chế ra từ mới để nói những điều trừu tượng. Nhiều từ ấy nay vẫn dùng.

• Das Narrenschiff

  Sebastian Brant · 1494

  Sách bán chạy đầu tiên của thời in ấn ở Đức: hơn trăm loại người ngu, mỗi loại một bài thơ và một bức khắc gỗ.

Một bản dịch Kinh Thánh làm nên tiếng Đức chuẩn. Luther cố ý chọn thứ tiếng người mẹ trong nhà, trẻ con ngoài đường đang nói, và nhờ máy in nên bản dịch ấy lan khắp các vùng, kéo các phương ngữ xích lại gần nhau. Rồi Chiến tranh Ba mươi năm giết chết một phần lớn dân số, và văn chương Baroque sau đó ám ảnh về cái chết và sự phù du.

• Das Newe Testament Deutzsch

  Martin Luther · 1522

  Dịch trong mười một tuần khi đang ẩn náu ở lâu đài Wartburg. Toàn bộ Kinh Thánh hoàn thành năm 1534.

• Fastnachtsspiele

  Hans Sachs · ~1550

  Một thợ đóng giày ở Nürnberg viết hơn bốn nghìn tác phẩm. Kịch hội hoá trang của ông là văn chương thị dân đúng nghĩa.

• Buch von der deutschen Poeterey

  Martin Opitz · 1624

  Cuốn sách đặt luật cho thơ tiếng Đức: gieo nhịp theo trọng âm tự nhiên của từ, không theo số âm tiết kiểu Latin.

• Sonette

  Andreas Gryphius · 1637

  Viết giữa lúc chiến tranh đang tàn phá. Thơ ông nhìn thẳng vào cảnh làng mạc cháy rụi, không tô vẽ.

• Cherubinischer Wandersmann

  Angelus Silesius · 1657

  Hơn một nghìn cặp câu thơ ngắn về thần bí học, mỗi cặp gói trọn một nghịch lý. Đọc rời từng câu được.

• Der abenteuerliche Simplicissimus

  Hans Jakob Christoffel von Grimmelshausen · 1668

  Tiểu thuyết Đức lớn đầu tiên: một cậu bé đi qua Chiến tranh Ba mươi năm và sống sót. Tác giả từng là lính trong chính cuộc chiến ấy.

• Geistliche Andachten

  Paul Gerhardt · 1667

  Thánh ca của ông vẫn được hát trong nhà thờ Đức hôm nay, và Bach đã phổ nhạc nhiều bài.

• Trutznachtigall

  Friedrich Spee · 1649

  Tác giả cũng viết một cuốn phản đối việc săn phù thuỷ, in khuyết danh vì quá nguy hiểm để ký tên.

Một thị trấn nhỏ chưa tới bảy nghìn dân trở thành trung tâm văn hoá châu Âu, chỉ vì Goethe và Schiller cùng sống ở đó. Trước đó là phong trào Bão táp và Xung kích của những người trẻ đòi cảm xúc thay cho lý trí; sau đó là hai thập niên hai người bạn viết thư qua lại và đẩy nhau đi xa hơn. Cùng lúc, triết học Đức bắt đầu định hình tư duy châu Âu.

• Die Leiden des jungen Werthers

  Johann Wolfgang von Goethe · 1774

  Cuốn sách làm tác giả nổi tiếng khắp châu Âu ở tuổi hai mươi lăm, và gây ra cả một cơn sốt bắt chước cách ăn mặc của nhân vật.

• Die Räuber

  Friedrich Schiller · 1781

  Tác giả viết khi còn là học viên quân y và phải trốn khỏi lãnh địa để xem buổi công diễn đầu tiên.

• Nathan der Weise

  Gotthold Ephraim Lessing · 1779

  Vở kịch đặt ba tôn giáo ngang hàng nhau ở Jerusalem thời Thập tự chinh. Bị cấm diễn dưới thời Quốc xã.

• Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?

  Immanuel Kant · 1784

  Bài báo ngắn định nghĩa Khai sáng là việc con người thoát khỏi tình trạng chưa trưởng thành do chính mình gây ra.

• Hyperion

  Friedrich Hölderlin · 1797–1799

  Tiểu thuyết bằng thư, viết bằng thứ văn xuôi gần thơ. Tác giả sống ba mươi sáu năm cuối đời trong một căn phòng tháp vì bệnh tâm thần.

• Wilhelm Tell

  Friedrich Schiller · 1804

  Vở kịch cuối cùng của tác giả, về một cuộc nổi dậy ở Thuỵ Sĩ. Ông chưa từng đặt chân tới Thuỵ Sĩ.

• Faust. Der Tragödie erster Teil

  Johann Wolfgang von Goethe · 1808

  Tác giả mang tác phẩm này theo suốt sáu mươi năm. Phần hai chỉ được in sau khi ông qua đời năm 1832.

• Iphigenie auf Tauris

  Johann Wolfgang von Goethe · 1787

  Bản dựng lại một bi kịch Hy Lạp, và là ví dụ rõ nhất của lý tưởng cổ điển Weimar: xung đột được giải bằng lời nói thật.

Phản ứng lại lý trí Khai sáng: đêm thay cho ngày, giấc mơ thay cho lập luận, truyện dân gian thay cho văn chương cổ điển. Anh em Grimm đi thu thập truyện kể miệng và in ra, vừa để bảo tồn vừa để dựng một quá khứ chung cho một dân tộc chưa có nhà nước. Đây cũng là lúc ngành nghiên cứu ngôn ngữ Đức ra đời, và chính hai anh em ấy khởi thảo bộ từ điển tiếng Đức lớn nhất.

• Hymnen an die Nacht

  Novalis · 1800

  Viết sau khi vị hôn thê mười lăm tuổi của tác giả qua đời. Chính ông cũng mất ở tuổi hai mươi tám.

• Michael Kohlhaas

  Heinrich von Kleist · 1810

  Một lái ngựa bị xử ép, đòi công lý đến mức thiêu rụi cả vùng. Câu mở đầu dài gần một trang.

• Kinder- und Hausmärchen

  Jacob und Wilhelm Grimm · 1812

  Bản in đầu tiên tối và dữ hơn bản chúng ta quen; các lần tái bản sau đã được làm dịu đi cho trẻ em.

• Peter Schlemihls wundersame Geschichte

  Adelbert von Chamisso · 1814

  Chuyện người bán mất cái bóng của mình. Tác giả sinh ở Pháp, chạy loạn sang Đức, và viết bằng ngôn ngữ thứ hai.

• Der Sandmann

  E. T. A. Hoffmann · 1816

  Truyện kinh dị về một con búp bê máy, và là văn bản mà Freud lấy làm ví dụ cho khái niệm cái kỳ quái quen thuộc.

• Aus dem Leben eines Taugenichts

  Joseph von Eichendorff · 1826

  Một chàng trai bỏ nhà đi lang thang với cây vĩ cầm. Văn nhẹ và trong, nên đây là lối vào dễ nhất của phong trào Lãng mạn Đức.

• Buch der Lieder

  Heinrich Heine · 1827

  Tập thơ được phổ nhạc nhiều nhất trong tiếng Đức. Tác giả sống lưu vong ở Paris và sách của ông bị đốt năm 1933.

• Deutsches Wörterbuch

  Jacob und Wilhelm Grimm · 1838–1961

  Hai anh em bắt đầu và làm tới chữ F thì qua đời; công trình phải mất hơn một trăm hai mươi năm mới hoàn tất.

Nước Đức thống nhất năm 1871, và văn chương chuyển từ lâu đài về thành phố công nghiệp. Chủ nghĩa hiện thực Đức không ồn ào như Pháp: nó viết về những cuộc đời tỉnh lẻ, những cuộc hôn nhân không hạnh phúc, những quy tắc xã hội bóp nghẹt người ta mà không ai lớn tiếng. Đồng thời triết học và khoa học Đức lan ra thế giới, và vài cuốn sách viết ở đây làm đổi chiều lịch sử.

• Woyzeck

  Georg Büchner · 1836

  Tác giả chết năm hai mươi ba tuổi để lại bản thảo rời rạc. Vở kịch chỉ được in năm 1879 và diễn lần đầu năm 1913.

• Die Judenbuche

  Annette von Droste-Hülshoff · 1842

  Truyện án mạng trong một làng quê, để ngỏ câu hỏi ai là thủ phạm. Tác giả là nhà thơ nữ quan trọng nhất thế kỷ 19 Đức.

• Manifest der Kommunistischen Partei

  Karl Marx & Friedrich Engels · 1848

  Không phải văn chương, nhưng câu mở đầu về bóng ma đi khắp châu Âu là một trong những câu tiếng Đức được dịch nhiều nhất.

• Der grüne Heinrich

  Gottfried Keller · 1854

  Tiểu thuyết trưởng thành của một hoạ sĩ hỏng nghề. Tác giả người Thuỵ Sĩ, và về sau viết lại toàn bộ cuốn sách.

• Also sprach Zarathustra

  Friedrich Nietzsche · 1883–1885

  Triết học viết như kinh sách, đầy ẩn dụ và nhịp thơ. Phần cuối tác giả tự bỏ tiền in bốn mươi bản.

• Der Schimmelreiter

  Theodor Storm · 1888

  Truyện vừa về một người đắp đê ở bờ biển Bắc, kể lồng ba lớp. Tác giả viết xong ít lâu trước khi mất.

• Effi Briest

  Theodor Fontane · 1895

  Cô gái mười bảy tuổi lấy chồng hơn hai mươi tuổi và bị xã hội nghiền nát. Tác giả bắt đầu viết tiểu thuyết ở tuổi gần sáu mươi.

• Bahnwärter Thiel

  Gerhart Hauptmann · 1888

  Truyện vừa mở đầu chủ nghĩa tự nhiên Đức: con người bị hoàn cảnh và bản năng chi phối. Tác giả nhận Nobel năm 1912.

Bốn thập niên gói trọn hai cuộc chiến, một nền cộng hoà ngắn ngủi và một chế độ đốt sách. Nhiều tác giả quan trọng nhất viết tiếng Đức không sống ở Đức: Kafka ở Praha, Zweig và Musil ở Viên, rồi sau 1933 là Amsterdam, Paris, Los Angeles. Danh sách sách bị đốt năm 1933 gần như trùng khớp với danh sách tác phẩm còn được đọc hôm nay.

• Buddenbrooks

  Thomas Mann · 1901

  Bốn thế hệ một gia đình thương gia Lübeck đi xuống. Tác giả viết khi hai mươi lăm tuổi và nhận Nobel năm 1929 chủ yếu nhờ cuốn này.

• Die Verwandlung

  Franz Kafka · 1915

  Tác giả sống ở Praha, viết tiếng Đức, làm nhân viên bảo hiểm, và dặn bạn đốt hết bản thảo sau khi mình chết.

• Duineser Elegien

  Rainer Maria Rilke · 1923

  Mười bài bi ca viết trong mười năm với một quãng bế tắc rất dài ở giữa. Đỉnh cao của thơ tiếng Đức thế kỷ 20.

• Der Prozess

  Franz Kafka · 1925

  Chưa hoàn thành, và thứ tự các chương do người bạn biên tập sắp đặt, tức là bố cục ta đọc hôm nay không phải của tác giả.

• Berlin Alexanderplatz

  Alfred Döblin · 1929

  Cắt dán tiếng ồn của thành phố: quảng cáo, tin tức, bài hát, tiếng lóng Berlin, tất cả trộn vào mạch truyện.

• Im Westen nichts Neues

  Erich Maria Remarque · 1929

  Bán hơn một triệu bản trong năm đầu, và bị đốt công khai bốn năm sau đó.

• Der Mann ohne Eigenschaften

  Robert Musil · 1930–1943

  Hơn một nghìn trang và vẫn chưa xong khi tác giả qua đời trong cảnh nghèo túng ở Genève.

• Mutter Courage und ihre Kinder

  Bertolt Brecht · 1941

  Viết trong thời gian lưu vong ở Bắc Âu. Tác giả cố tình phá sự nhập vai của khán giả để họ phải suy nghĩ thay vì xúc động.

Câu hỏi lớn nhất của văn học Đức sau 1945 là làm sao viết bằng thứ ngôn ngữ vừa bị dùng để ra lệnh giết người. Một nhóm nhà văn tự đặt ra kỷ luật viết trần trụi, không hoa mỹ. Rồi bốn mươi năm chia cắt sinh ra hai nền văn học khác nhau, và sau 1990 là một thế hệ tác giả lớn lên ở Thổ Nhĩ Kỳ, Romania hay Nhật Bản viết bằng tiếng Đức.

• Todesfuge

  Paul Celan · 1948

  Bài thơ nổi tiếng nhất về trại tập trung, viết bằng tiếng Đức bởi một người mất cả cha lẫn mẹ trong trại.

• Die Blechtrommel

  Günter Grass · 1959

  Cậu bé tự quyết định ngừng lớn vào sinh nhật thứ ba. Tác giả nhận Nobel năm 1999.

• Die verlorene Ehre der Katharina Blum

  Heinrich Böll · 1974

  Truyện về một người bị báo lá cải huỷ hoại. Viết sau khi chính tác giả bị báo chí công kích, và ông nhận Nobel năm 1972.

• Kassandra

  Christa Wolf · 1983

  Kể lại thành Troia từ giọng một người phụ nữ bị coi là điên. Tác giả là nhà văn quan trọng nhất của Đông Đức.

• Das Parfum

  Patrick Süskind · 1985

  Cuốn tiểu thuyết tiếng Đức bán chạy nhất thời hậu chiến. Tác giả gần như không xuất hiện trước công chúng.

• Der Vorleser

  Bernhard Schlink · 1995

  Cuốn sách Đức đầu tiên đứng đầu bảng bán chạy ở Mỹ. Đề tài là thế hệ sau đối diện tội lỗi của thế hệ trước.

• Atemschaukel

  Herta Müller · 2009

  Về người Đức ở Romania bị đưa đi trại lao động Liên Xô. Tác giả sinh ở Romania và nhận Nobel chính năm ấy.

• Gehen, ging, gegangen

  Jenny Erpenbeck · 2015

  Một giáo sư về hưu ở Berlin làm quen với những người tị nạn châu Phi. Nhan đề chính là ba dạng của một động từ trong sách giáo khoa tiếng Đức.