Tiếng Ý, dễ mở miệng nhất

Tiếng Ý bắt đầu là tiếng Latin bị nói lệch đi, và những dòng chữ sớm nhất xuất hiện trong hồ sơ toà án lẫn lời cầu nguyện. Rồi ba người Toscana trong vòng chưa đầy một thế kỷ viết ra ba cuốn sách lớn đến mức tiếng nói vùng họ trở thành tiếng Ý chuẩn cho sáu trăm năm sau. Đây là trường hợp hiếm: một ngôn ngữ quốc gia được quyết định bởi văn chương chứ không bởi quyền lực chính trị.

• Placiti cassinesi

  Anonimo · 960

  Lời khai trong một vụ tranh chấp đất đai, và là câu tiếng Ý đầu tiên được ghi lại có chủ ý.

• Cantico delle creature

  San Francesco d’Assisi · ~1224

  Bài thơ tôn giáo đầu tiên viết bằng tiếng thường dân chứ không phải tiếng Latin, và vẫn được đọc thuộc lòng ở Ý.

• Scuola siciliana

  Giacomo da Lentini e altri · ~1230

  Nhóm thi nhân ở triều đình Palermo đã phát minh ra thể sonnet, thứ sau đó lan khắp châu Âu.

• De vulgari eloquentia

  Dante Alighieri · ~1305

  Khảo luận bàn xem tiếng nào trong bán đảo xứng đáng làm ngôn ngữ văn chương. Nghịch lý là nó được viết bằng tiếng Latin.

• La Divina Commedia

  Dante Alighieri · ~1321

  Viết trong thời gian lưu đày khỏi Firenze. Chính quyết định dùng tiếng Toscana thay tiếng Latin đã tạo ra tiếng Ý.

• Decameron

  Giovanni Boccaccio · 1353

  Mười người trốn dịch hạch ra ngoại ô Firenze và kể nhau nghe một trăm truyện. Khuôn truyện lồng truyện này về sau lan khắp châu Âu.

• Canzoniere

  Francesco Petrarca · 1374

  Ba trăm sáu mươi sáu bài thơ về một người phụ nữ. Tác giả sửa tập này suốt bốn mươi năm cho tới khi mất.

• Il Milione

  Marco Polo & Rustichello da Pisa · ~1298

  Kể lại trong nhà tù ở Genova cho một người bạn tù chép, và bản gốc lại viết bằng thứ tiếng Pháp pha Ý.

Máy in tới Venezia và biến thành phố này thành trung tâm xuất bản của châu Âu. Cùng lúc nổ ra cuộc tranh luận kéo dài về chuyện nên viết bằng thứ tiếng Ý nào, và phần thắng thuộc về tiếng Toscana thế kỷ 14 — nghĩa là người ta chọn viết theo lối đã cũ hai trăm năm. Quyết định ấy khiến văn viết và lời nói tách xa nhau suốt nhiều thế kỷ sau.

• Orlando furioso

  Ludovico Ariosto · 1516

  Trường ca hiệp sĩ gần bốn mươi nghìn câu thơ. Tác giả sửa lại toàn bộ năm 1532 để chỉnh ngôn ngữ cho hợp chuẩn Toscana.

• Prose della volgar lingua

  Pietro Bembo · 1525

  Cuốn sách quyết định rằng nên viết theo Petrarca và Boccaccio. Nó định hình tiếng Ý viết trong suốt ba thế kỷ sau.

• Il Cortegiano

  Baldassare Castiglione · 1528

  Cẩm nang về cách cư xử ở triều đình, và nơi ra đời khái niệm sprezzatura: làm việc khó mà trông như không cố gắng.

• Il Principe

  Niccolò Machiavelli · 1532

  Viết năm 1513 khi tác giả đã mất chức và bị tra tấn, in ra năm năm sau khi ông qua đời. Bị Giáo hội đưa vào danh mục sách cấm.

• Le Vite

  Giorgio Vasari · 1550

  Tiểu sử các hoạ sĩ và điêu khắc gia, và là văn bản đặt ra chính khái niệm Phục hưng mà ta dùng hôm nay.

• Vita

  Benvenuto Cellini · 1558–1566

  Tự truyện của một thợ kim hoàn kiêm kẻ giết người, viết bằng giọng khoác lác sống động. Chỉ được in vào năm 1728.

• Gerusalemme liberata

  Torquato Tasso · 1581

  Trường ca về cuộc Thập tự chinh thứ nhất. Tác giả bị giam bảy năm vì bệnh tâm thần và không ngừng sửa lại tác phẩm.

• Rime

  Michelangelo Buonarroti · ~1550

  Hơn ba trăm bài thơ của người mà ta chỉ nhớ như một nhà điêu khắc. Nhiều bài viết ở lề các bản vẽ.

Hai thế kỷ thường bị coi là quãng lặng giữa hai đỉnh cao, nhưng chính ở đây văn xuôi khoa học tiếng Ý ra đời, và Galileo chứng minh rằng tiếng thường dân đủ sức bàn chuyện vũ trụ. Sang thế kỷ 18, sân khấu Venezia thay lối diễn ứng khẩu bằng kịch bản viết sẵn, và tư tưởng Khai sáng từ Milano và Napoli lan sang cả châu Âu.

• L’Adone

  Giambattista Marino · 1623

  Bài thơ dài hơn hai vạn câu, đầy hình ảnh cầu kỳ. Tiêu biểu cho lối viết Baroque mà thế kỷ sau chê là rỗng.

• Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo

  Galileo Galilei · 1632

  Viết bằng tiếng Ý chứ không phải tiếng Latin để người ngoài giới học thuật đọc được. Một năm sau tác giả bị đưa ra toà.

• Scienza nuova

  Giambattista Vico · 1725

  Đặt nền cho ý tưởng rằng lịch sử loài người có quy luật riêng, khác quy luật tự nhiên. Bị bỏ quên cả trăm năm rồi mới được đọc lại.

• La locandiera

  Carlo Goldoni · 1753

  Tác giả thay lối diễn ứng khẩu đeo mặt nạ bằng kịch bản viết đầy đủ, và nhờ đó khai sinh hài kịch Ý hiện đại.

• Il Giorno

  Giuseppe Parini · 1763

  Thơ châm biếm mô tả một ngày rỗng tuếch của một quý tộc trẻ, từ lúc thức dậy quá trưa.

• Dei delitti e delle pene

  Cesare Beccaria · 1764

  Sách phản đối tra tấn và án tử hình, ảnh hưởng tới luật pháp nhiều nước châu Âu chỉ trong vòng vài năm.

• Saul

  Vittorio Alfieri · 1782

  Bi kịch viết bằng câu thơ cứng và dồn nén, cố ý gạt bỏ mọi thứ trang trí của thời Baroque.

• Libretti

  Pietro Metastasio · ~1730

  Lời ca của ông được hơn tám trăm lần phổ nhạc, và chính opera đã đưa tiếng Ý đi khắp các triều đình châu Âu.

Nước Ý thống nhất năm 1861 và phát hiện ra rằng công dân của mình không nói cùng một thứ tiếng. Văn học nhận lấy nhiệm vụ tạo ra ngôn ngữ chung: Manzoni viết lại toàn bộ tiểu thuyết của mình theo giọng Firenze đương thời, và cuốn sách ấy thành sách giáo khoa của cả nước. Cuối thế kỷ, các nhà văn miền Nam bắt đầu viết về những vùng mà nhà nước mới gần như bỏ quên.

• Dei Sepolcri

  Ugo Foscolo · 1807

  Bài thơ dài viết để phản đối một đạo luật cấm chôn cất trong thành phố, và trở thành tuyên ngôn của lòng yêu nước Ý.

• I promessi sposi

  Alessandro Manzoni · 1827

  Tác giả viết xong rồi tới Firenze ở hẳn để nghe người ta nói, và viết lại toàn bộ cuốn sách bằng giọng Firenze.

• Canti

  Giacomo Leopardi · 1835

  Nhà thơ sống gần như cả đời trong thư viện của cha ở một thị trấn nhỏ, và đọc tới hỏng mắt và cong lưng.

• Le confessioni d’un italiano

  Ippolito Nievo · 1867

  Tiểu thuyết trải suốt một đời người từ thời Venezia còn là cộng hoà tới nước Ý thống nhất. Tác giả chết đắm tàu ở tuổi hai mươi chín.

• I Malavoglia

  Giovanni Verga · 1881

  Một gia đình ngư dân Sicilia phá sản. Tác giả viết tiếng Ý theo nhịp và cách nói của phương ngữ Sicilia mà không dùng từ Sicilia.

• Le avventure di Pinocchio

  Carlo Collodi · 1883

  Đăng nhiều kỳ trên một tờ báo thiếu nhi, và bản đầu tiên kết thúc bằng cảnh nhân vật chính bị treo cổ.

• Cuore

  Edmondo De Amicis · 1886

  Nhật ký một năm học ở Torino, viết để dạy trẻ em cả nước cùng một thứ tiếng và cùng một lòng yêu nước.

• Rime nuove

  Giosuè Carducci · 1887

  Nhà thơ Ý đầu tiên nhận giải Nobel Văn chương, năm 1906.

Chủ nghĩa phát xít kiểm duyệt báo chí và cấm từ mượn tiếng nước ngoài, nên nhiều nhà văn quay sang lối viết kín đáo: thơ ngắn tới mức khó dò, tiểu thuyết đặt ở nơi không có tên. Trieste — thành phố biên giới nói ba thứ tiếng — sinh ra hai tác giả quan trọng. Và một trong những văn bản có ảnh hưởng nhất thời kỳ này được viết trong tù, trên giấy được đếm từng tờ.

• Il fu Mattia Pascal

  Luigi Pirandello · 1904

  Một người bị tuyên bố đã chết và thử sống lại dưới tên khác, rồi phát hiện mình không thể tồn tại nếu không có giấy tờ.

• Il porto sepolto

  Giuseppe Ungaretti · 1916

  Thơ viết ngay trong chiến hào, có bài chỉ vỏn vẹn hai dòng. Ông cắt bỏ mọi thứ trừ hình ảnh trần trụi.

• Sei personaggi in cerca d’autore

  Luigi Pirandello · 1921

  Buổi công diễn đầu tiên ở Roma kết thúc trong tiếng la ó. Tác giả nhận Nobel năm 1934.

• La coscienza di Zeno

  Italo Svevo · 1923

  Bị bỏ qua hoàn toàn cho tới khi James Joyce, người từng dạy tiếng Anh cho tác giả ở Trieste, giới thiệu nó sang Pháp.

• Ossi di seppia

  Eugenio Montale · 1925

  Thơ về bờ biển Liguria khô cằn, và về việc không thể nói thẳng dưới một chế độ. Tác giả nhận Nobel năm 1975.

• Gli indifferenti

  Alberto Moravia · 1929

  Tác giả viết khi hai mươi mốt tuổi và phải tự bỏ tiền in. Về sau sách của ông bị chính quyền cấm.

• Quaderni del carcere

  Antonio Gramsci · 1929–1935

  Ba mươi ba quyển vở viết trong tù, dùng lối nói vòng để qua mắt kiểm duyệt. Chỉ được in sau chiến tranh.

• Il deserto dei Tartari

  Dino Buzzati · 1940

  Một sĩ quan đợi suốt đời một cuộc tấn công không bao giờ tới. Đồn trú và kẻ thù đều không được đặt tên.

Sau 1945, các nhà văn muốn viết về những gì vừa xảy ra bằng thứ ngôn ngữ không dối trá, và chủ nghĩa tân hiện thực ra đời cùng lúc trong văn học lẫn điện ảnh. Nhà xuất bản Einaudi ở Torino tập hợp gần như cả một thế hệ. Sang thập niên 1960, kinh tế bùng nổ đưa hàng triệu người từ Nam ra Bắc, và tiếng Ý chuẩn lần đầu trở thành thứ tiếng nói hằng ngày nhờ truyền hình.

• Se questo è un uomo

  Primo Levi · 1947

  Nhà xuất bản lớn từ chối, và bản đầu chỉ in hai nghìn năm trăm bản. Mười năm sau mới được in lại và trở thành sách bắt buộc.

• Il sentiero dei nidi di ragno

  Italo Calvino · 1947

  Tiểu thuyết đầu tay, viết về du kích kháng chiến qua mắt một cậu bé. Chính tác giả từng ở trong lực lượng ấy.

• La luna e i falò

  Cesare Pavese · 1950

  Một người trở về làng cũ sau nhiều năm ở Mỹ. Tác giả tự kết liễu đời mình vài tháng sau khi sách ra.

• Ragazzi di vita

  Pier Paolo Pasolini · 1955

  Viết bằng tiếng lóng ngoại ô Roma, tới mức bản in phải kèm bảng từ vựng. Tác giả bị truy tố vì tội tục tĩu.

• Il Gattopardo

  Giuseppe Tomasi di Lampedusa · 1958

  Bị hai nhà xuất bản từ chối lúc tác giả còn sống, in ra một năm sau khi ông mất, rồi thành cuốn tiểu thuyết Ý bán chạy nhất thế kỷ.

• Il giorno della civetta

  Leonardo Sciascia · 1961

  Một trong những cuốn tiểu thuyết đầu tiên gọi thẳng tên tổ chức mafia vào thời mà nhiều người còn phủ nhận nó tồn tại.

• Le città invisibili

  Italo Calvino · 1972

  Năm mươi lăm thành phố tưởng tượng, mỗi thành phố một trang rưỡi, sắp xếp theo một cấu trúc toán học.

• La Storia

  Elsa Morante · 1974

  Chiến tranh nhìn từ phía những người không có tên trong sách sử. Tác giả yêu cầu in bìa mềm giá rẻ để ai cũng mua được.

Văn học Ý đương đại quay về với địa phương nhưng không còn theo lối tả chân cũ: Napoli, Sardegna, vùng Camorra được viết như những thế giới có luật riêng. Cùng lúc, tiếng Ý bắt đầu được chọn bởi những người không sinh ra với nó — nhà văn Mỹ, nhà văn gốc Somalia, gốc Albania — và họ mang vào đó một khoảng cách mà người bản ngữ không có.

• Il nome della rosa

  Umberto Eco · 1980

  Tiểu thuyết đầu tay của một giáo sư ký hiệu học ở tuổi bốn mươi tám, và bán hơn năm mươi triệu bản.

• Sostiene Pereira

  Antonio Tabucchi · 1994

  Chuyện một nhà báo dưới chế độ độc tài Bồ Đào Nha. Ra mắt đúng lúc nước Ý đang tranh cãi về tự do báo chí, và được đọc như một lời bình về hiện tại.

• Novecento

  Alessandro Baricco · 1994

  Độc thoại sân khấu về người nghệ sĩ dương cầm sinh ra trên tàu. Viết để đọc lên, nên nhịp câu rất mạnh.

• Io non ho paura

  Niccolò Ammaniti · 2001

  Miền Nam nắng cháy nhìn qua mắt một cậu bé chín tuổi, nên câu ngắn và vốn từ hẹp.

• Gomorra

  Roberto Saviano · 2006

  Phóng sự điều tra viết ở ngôi thứ nhất. Từ khi sách ra, tác giả phải sống dưới sự bảo vệ của cảnh sát.

• Accabadora

  Michela Murgia · 2009

  Về một phong tục Sardegna: người phụ nữ được gọi tới để giúp người hấp hối ra đi. Nhan đề là một từ tiếng Sardegna.

• L’amica geniale

  Elena Ferrante · 2011

  Tác giả dùng bút danh và chưa bao giờ lộ diện. Sách nói thẳng về việc khi nào dùng phương ngữ Napoli và khi nào dùng tiếng Ý chuẩn.

• In altre parole

  Jhumpa Lahiri · 2015

  Nhà văn Mỹ từng đoạt giải Pulitzer chuyển hẳn sang viết bằng tiếng Ý, và cuốn này kể lại chính quá trình ấy.