Tiếng Ba Tư

Có một sự thật mà hệ chữ che mất, và nó đáng nói ngay từ dòng đầu: tiếng Ba Tư có ngữ pháp đơn giản hơn tiếng Pháp, tiếng Đức, tiếng Nga và tiếng Ả Rập.

Không có giống ngữ pháp — thậm chí không phân biệt anh ấy với chị ấy, chỉ một đại từ او dùng cho cả hai. Không có cách. Tính từ không biến đổi. Số nhiều là một hậu tố. Và toàn bộ ngôn ngữ chỉ có khoảng một chục động từ bất quy tắc.

Lý do thứ hai lớn hơn nhiều so với số người nói. Trong tám thế kỷ, tiếng Ba Tư là ngôn ngữ uy tín của nửa lục địa — từ triều đình Ottoman ở Istanbul tới triều đình Mughal ở Delhi, qua khắp Trung Á. Đó là lý do tiếng Urdu, tiếng Thổ, tiếng Hindi, tiếng Bengal đều mang một tầng từ Ba Tư dày. Học tiếng Ba Tư là mở ngược lại kho từ trang trọng của tất cả những ngôn ngữ ấy.

Và với người Việt, có một sợi dây họ hàng thật: tiếng Ba Tư thuộc họ Ấn–Âu, cùng gốc với tiếng Anh và tiếng Pháp. Mādar là mẹ, pedar là cha, barādar là anh em, dokhtar là con gái, nām là tên, do là hai, seh là ba.

Cái đẹp đầu tiên của tiếng Ba Tư là sự tiết kiệm. Nó bỏ đi gần hết những thứ làm các ngôn ngữ châu Âu nặng nề — giống, cách, hoà hợp tính từ, bảng chia động từ bất quy tắc — mà không mất chút sức diễn đạt nào. Rất ít ngôn ngữ đạt được nhiều đến thế với ít bộ máy đến thế.

Cái đẹp thứ hai là thơ, và vị trí của thơ trong đời sống. Người Iran thuộc lòng Hafez, và có tục fāl-e Hāfez: mở ngẫu nhiên một trang thơ Hafez để tìm lời khuyên cho chuyện đang vướng. Một tập thơ thế kỷ 14 được dùng như vậy, hằng ngày, trong nhà bình thường.

Và cái đẹp thứ ba nằm ở độ dài của bóng. Trong tám trăm năm, đây là ngôn ngữ mà người có học từ Istanbul tới Delhi đều phải biết. Khi bạn học một từ tiếng Ba Tư, rất có thể bạn đang học lại một từ đã gặp trong tiếng Thổ, tiếng Urdu hoặc tiếng Hindi.

Đây là phần ngắn nhất trong bài, và đó chính là điểm cần nói.

Không có giống ngữ pháp. Không đực, không cái, không trung tính — và cũng không phân biệt anh ấy với chị ấy. Một đại từ او dùng cho cả người nam lẫn người nữ.

Không có cách. Danh từ không biến đổi. Chỉ có một hậu tố -rā đánh dấu tân ngữ xác định, và thế là hết.

Tính từ không hoà hợp. Nó đứng sau danh từ, nối bằng ezāfe, và giữ nguyên hình dạng.

Số nhiều là một hậu tố — -hā cho hầu hết mọi thứ.

Động từ gần như đều đặn hoàn toàn. Một bộ đuôi cho tất cả, và khoảng một chục động từ bất quy tắc trong toàn bộ ngôn ngữ. So với tiếng Pháp hay tiếng Tây Ban Nha thì đây là sự nhẹ nhõm khó tin.

Vậy cái gì khó? Ba thứ. Ezāfe, vì nó không được viết. Động từ ghép, vì nghĩa không suy ra được từ các thành phần. Và trật tự câu chủ – tân – động, vì động từ ở cuối và mệnh đề phụ đẩy nó ra xa.

Đọc là phần tốn công nhất của tiếng Ba Tư, và có ba lý do đã nói ở trên: chữ nối liền, nguyên âm ngắn không viết, và nhiều chữ cùng âm.

Hệ quả phương pháp quan trọng nhất: bạn không đọc được một từ mình chưa biết. Người học tiếng Thổ có thể đánh vần bất cứ từ nào rồi tra nghĩa; người học tiếng Ba Tư phải biết từ trước. Nghĩa là từ vựng và đọc phải đi cùng nhau.

Thêm một rào riêng: ezāfe không được viết. Câu ketāb-e bozorg-e man (cuốn sách lớn của tôi) trên giấy chỉ là ba từ đứng cạnh nhau, không có gì nối. Bạn phải tự biết chỗ nào thêm -e. Đây là kỹ năng phải luyện riêng chứ không tự đến.

BBC Persian là điểm vào tốt nhất: câu vừa phải, cập nhật hằng ngày, có cả video. Với người mới, hãy đọc tiêu đề trước.

Về từ điển: Steingass đã được số hoá miễn phí và rất đầy đủ, nhưng cổ và thiên về văn học. Vajehyab hiện đại hơn và gần với tiếng Ba Tư đang dùng.

Nghe là nơi tiếng Ba Tư dễ chịu nhất, vì ngữ pháp đơn giản nghĩa là câu ngắn và cấu trúc dễ đoán. Không có bảng chia động từ để giải mã trong lúc nghe.

Nhưng có hai điều cần chuẩn bị.

Thứ nhất, lời nói khác chữ viết ở một số chỗ cố định. Ba Tư nói rút gọn có hệ thống: ast thành -e, mi-ravam thành miram, nān thành nun. Đây không phải tiếng lóng mà là chuẩn mực khẩu ngữ. Học khoảng hai mươi phép rút gọn này là bước nhảy lớn nhất trong khả năng nghe.

Thứ hai, ta'ārof chiếm nhiều lời. Một cuộc chào hỏi giữa hai người Iran có thể mất một phút với những câu hỏi thăm lồng nhau mà không ai chờ câu trả lời thật. Biết trước thì bạn không lúng túng.

BBC Persian có bản tin video hằng ngày, phát âm chuẩn và tốc độ vừa. Điện ảnh Iran cũng là nguồn tốt và phần lớn có phụ đề — các phim của Asghar Farhadi dùng ngôn ngữ đời thường rất rõ.

Nói tiếng Ba Tư có một điểm nghẽn duy nhất, và nó thuộc về văn hoá chứ không phải ngữ pháp: ta'ārof.

Đây là hệ thống nhường nhịn nghi thức thấm vào mọi cuộc trao đổi. Người bán hàng sẽ nói ghābel nadāre — món này không đáng để bạn trả tiền. Bạn phải nài trả. Người ta mời ăn ba lần và bạn từ chối hai lần trước khi nhận. Không tham gia trò này không phải là thẳng thắn mà là vụng.

Việc thứ hai: học các phép rút gọn khẩu ngữ ngay từ đầu. Nếu bạn nói đúng như sách viết, người ta hiểu nhưng nghe rất trang trọng — giống đọc văn bản thay vì trò chuyện.

Việc thứ ba, dễ chịu: không có giống để lo. Bạn không phải nhớ danh từ nào đực nào cái, không phải hoà hợp tính từ. Sự nhẹ nhõm này lớn hơn bạn tưởng khi đang cố nói nhanh.

Về chỗ luyện: cộng đồng người Iran ở nước ngoài rất lớn, đặc biệt ở Mỹ, Đức, Canada và Thổ Nhĩ Kỳ.

Viết tay chữ Ba Tư dễ hơn chữ Urdu đáng kể vì lối Naskh nằm ngang chứ không chảy chéo xuống. Vẫn viết từ phải sang trái, các chữ nối liền, mỗi chữ bốn dạng.

Về gõ máy: cài bàn phím tiếng Ba Tư ngay từ đầu. Bố cục chuẩn có sẵn trong mọi hệ điều hành. Có một chi tiết kỹ thuật nên biết — tiếng Ba Tư dùng dấu nối rộng bằng không để tách các phần trong từ ghép, ví dụ می‌روم. Nếu không gõ dấu này, chữ vẫn đọc được nhưng người bản ngữ nhận ra ngay là văn bản cẩu thả.

Về chính tả: đây là phần đòi trí nhớ. Bốn chữ đọc z, ba chữ đọc s — và chữ nào đúng phụ thuộc vào từ đó gốc Ả Rập hay gốc Ba Tư. Không có quy tắc thay thế được việc nhớ từng từ.

Và chữ số viết từ trái sang phải ngay trong một dòng chạy từ phải sang trái, giống tiếng Ả Rập và tiếng Urdu.

Bốn điều định hình cách người Iran dùng ngôn ngữ.

Ta'ārof là một hệ thống, không phải phép lịch sự lặt vặt. Nó chi phối việc mời, việc từ chối, việc trả tiền, việc nhường chỗ. Người ngoài thường hiểu nhầm là giả tạo; thực ra nó là cách đo và giữ quan hệ. Người Việt vốn quen với chuyện giành trả tiền nên bắt nhịp rất nhanh.

Thơ là đồ dùng hằng ngày. Người ta trích Hafez và Saadi giữa cuộc trò chuyện, và tục fāl-e Hāfez — mở ngẫu nhiên một trang thơ để xin lời khuyên — vẫn được làm trong các gia đình bình thường. Rất ít nền văn hoá còn giữ quan hệ ấy với thơ.

Nowruz quan trọng hơn mọi ngày lễ khác. Năm mới Ba Tư vào ngày xuân phân, có gốc từ trước Hồi giáo, và được giữ liên tục qua mọi biến động. Nó cũng là dịp ngôn ngữ nghi lễ được dùng nhiều nhất trong năm.

Ba tên gọi, một ngôn ngữ. Farsi, Dari và Tajik về cơ bản là cùng một tiếng nói. Nhưng tiếng Tajik viết bằng chữ Kirin, nên hai người có thể nói chuyện được với nhau mà không đọc được thư của nhau.