Tiếng Bengal

Tiếng Bengal có khoảng 237 triệu người bản ngữ, đứng trong nhóm sáu, bảy ngôn ngữ lớn nhất thế giới — nhiều hơn tiếng Nga, nhiều hơn tiếng Nhật, nhiều hơn tiếng Đức và tiếng Pháp cộng lại. Ấy vậy mà nó gần như không xuất hiện trong danh sách ngôn ngữ nên học ở phương Tây.

Có một điều khiến tiếng Bengal khác mọi ngôn ngữ khác trong mục này: đây là ngôn ngữ mà người ta đã đổ máu để bảo vệ, và một quốc gia đã ra đời từ chuyện đó. Ngày 21 tháng 2 năm 1952, cảnh sát nổ súng vào sinh viên biểu tình ở Dhaka đòi công nhận tiếng Bengal. Bốn mươi bảy năm sau, UNESCO lấy đúng ngày ấy làm Ngày Tiếng mẹ đẻ Quốc tế cho toàn thế giới.

Với người học, tin vui nằm ở ngữ pháp. Tiếng Bengal không có giống ngữ pháp — không đực, không cái, không trung tính. Nó cũng không phân biệt anh ấy với chị ấy: chỉ có một đại từ ngôi thứ ba duy nhất. Sau tiếng Hindi hay tiếng Đức, đây là một sự nhẹ nhõm thật sự.

Và còn một lý do văn học. Rabindranath Tagore viết quốc ca của cả hai nước — Jana Gana Mana của Ấn Độ và Amar Shonar Bangla của Bangladesh. Ông cũng là người ngoài châu Âu đầu tiên đoạt giải Nobel Văn chương, năm 1913.

Người Bengal thường nói tiếng của họ là ngôn ngữ để hát, và có cơ sở. Nó nhiều nguyên âm, ít cụm phụ âm nặng, và nhịp câu mềm. Có cả một dòng nhạc mang tên một người: Rabindra Sangeet, hơn hai nghìn bài hát do Tagore sáng tác, vẫn được hát hằng ngày ở cả Bangladesh lẫn Tây Bengal.

Cái đẹp thứ hai là sự bình đẳng trong ngữ pháp. Tiếng Bengal không có giống, và cũng không có đại từ riêng cho nam và nữ. Bạn không thể biết một câu đang nói về ai chỉ qua ngữ pháp. Sau khi học một ngôn ngữ bắt gán giống cho cả cái bàn và cái ghế, điều này thấy nhẹ nhõm lạ thường.

Và cái đẹp thứ ba nằm ngoài ngôn ngữ. Rất ít dân tộc gắn bó với tiếng mẹ đẻ theo cách người Bengal gắn bó. Ngày 21 tháng 2 hằng năm, hàng triệu người đi chân trần đặt hoa ở đài tưởng niệm Shaheed Minar tại Dhaka — tưởng niệm những người đã chết vì đòi được nói tiếng của mình. Không có ngôn ngữ nào khác trong mục này có một ngày như thế.

Ngữ pháp tiếng Bengal thân thiện hơn tiếng Hindi rất nhiều, và đây là ba lý do.

Không có giống. Danh từ không đực không cái. Tính từ không đổi. Động từ không đổi theo giống. Cả một mảng khó của tiếng Hindi, tiếng Đức, tiếng Nga biến mất.

Không phân biệt anh ấy với chị ấy. Đại từ ngôi thứ ba là một, dùng cho cả nam lẫn nữ. Muốn nói rõ giới thì phải thêm từ, chứ ngữ pháp không nói giúp.

Không có cấu trúc ergative. Thứ khiến người học tiếng Hindi đau đầu nhất thì tiếng Bengal không có.

Đổi lại, có một thứ phải học kỹ: động từ chia theo ba mức lịch sự. Cùng một hành động, ba dạng khác nhau tuỳ bạn nói với ai. Và tiếng Bengal không chia động từ theo số — một người hay mười người thì động từ vẫn thế.

Trật tự câu là chủ – tân – động, và các từ chỉ quan hệ đứng sau danh từ, giống tiếng Hindi. Một điều đáng chú ý: ở thì hiện tại, động từ là thường bị lược — tôi là học sinh chỉ cần tôi học sinh, hệt như tiếng Nga.

Đọc tiếng Bengal có hai giai đoạn rõ rệt.

Giai đoạn đầu là chỉnh phản xạ nguyên âm. Nếu bạn học chữ mới hoàn toàn thì không sao; nếu bạn đến từ Devanagari thì tháng đầu sẽ liên tục đọc a thành ô và ngược lại. Cách chữa là đọc to thật nhiều từ ngắn cho đến khi phản xạ đổi.

Giai đoạn hai là chọn nguồn đúng. Báo chí Bengal trang trọng dùng rất nhiều từ Phạn ngữ và câu dài. Với người mới, BBC Bangla viết gọn hơn và là điểm vào tốt nhất; Prothom Alo là nhật báo lớn nhất Bangladesh và cho bạn ngôn ngữ báo chí thật.

Có một cái bẫy riêng của tiếng Bengal: văn bản cũ viết bằng shadhu bhasha, văn thể cổ điển với hệ động từ và đại từ khác hẳn. Rất nhiều tác phẩm kinh điển, kể cả Tagore thời đầu, viết bằng thể này. Nếu bạn mở một cuốn sách và thấy mọi thứ đều lạ, có thể bạn đang đọc shadhu chứ không phải bạn dốt.

Về chính tả khi tra từ: nhớ rằng ba chữ cùng đọc s, nên nếu tra không ra thì hãy thử chữ khác.

Nghe tiếng Bengal có một lợi thế mà nhiều ngôn ngữ trong mục này không có: một kho âm nhạc khổng lồ với lời in sẵn. Rabindra Sangeet — hơn hai nghìn bài do Tagore viết — có bản chữ đầy đủ ở khắp nơi, hát chậm, phát âm rõ. Đây là tài liệu nghe lý tưởng cho người mới.

Với bản tin, BBC Bangla là chuẩn: phát âm rõ, tốc độ vừa, có cả video lẫn audio, ra bài hằng ngày.

Một điều cần biết sớm: giọng Bangladesh và giọng Tây Bengal khác nhau đáng kể, không chỉ ở âm mà cả ở từ vựng thường ngày. Hãy chọn một bên để làm chuẩn nghe trong năm đầu, rồi mở rộng sau. Trộn cả hai từ đầu sẽ khiến bạn thấy mọi thứ đều mơ hồ.

Điện ảnh cũng là nguồn tốt: điện ảnh Bengal có truyền thống lâu đời và các phim của Satyajit Ray đều có phụ đề. Nhưng như mọi ngôn ngữ, hãy để phim đến sau bản tin.

Nói tiếng Bengal có một việc quan trọng hơn tất cả: chọn đúng mức lịch sự.

Ba mức là tui (rất thân hoặc với trẻ nhỏ), tumi (thân mật, bạn bè, người nhỏ tuổi hơn) và apni (lịch sự, người lạ, người lớn tuổi). Động từ đổi theo cả ba. Với người Việt, cơ chế này quen thuộc — nhưng hãy nhớ rằng dùng tui nhầm chỗ thì khá nặng.

Việc thứ hai: đừng ngại lược động từ là. Người mới hay cố thêm nó vào cho giống tiếng Anh, và câu nghe gượng. Ở thì hiện tại, tiếng Bengal thường không cần nó.

Việc thứ ba, mang tính văn hoá: hãy tham gia adda. Đây là hình thức trò chuyện dài không mục đích mà người Bengal rất coi trọng, và cũng là môi trường luyện nói tự nhiên nhất. Người ta không mong bạn nói đúng ngữ pháp; người ta mong bạn ngồi lại và nói tiếp.

Về việc tìm người luyện: cộng đồng Bengal ở nước ngoài rất lớn, đặc biệt tại Anh, Trung Đông và Đông Nam Á.

Viết tay chữ Bangla có cùng nguyên tắc với Devanagari: viết thân chữ trước, đường kẻ ngang sau cùng. Chữ Bengal cong hơn nên nhịp tay mềm hơn, và nhiều người thấy viết dễ chịu hơn.

Chính tả là phần khó thật sự, và lý do nằm ở lịch sử. Chữ viết giữ lại các phân biệt của tiếng Phạn mà lời nói tiếng Bengal đã bỏ từ lâu. Ba chữ cùng đọc s, hai chữ i, hai chữ u, ba cách viết âm j — khi đọc thì không thành vấn đề, khi viết thì phải nhớ từng từ. Đây là chỗ duy nhất tiếng Bengal đòi trí nhớ máy móc.

Về gõ máy: bàn phím phổ biến nhất cho người học là loại phiên âm — gõ bangla ra বাংলা. Bàn phím chuẩn của Bangladesh gọi là Bijoy, nhanh hơn nhưng phải học vị trí phím. Trong năm đầu, dùng bàn phím phiên âm là hợp lý.

Và một điều nhỏ: dấu chấm câu là । giống tiếng Hindi, không phải dấu chấm.

Bốn điều làm nên cách người Bengal sống với ngôn ngữ của mình.

Ngày 21 tháng 2 là ngày thiêng. Đó là ngày sinh viên bị bắn ở Dhaka năm 1952 vì đòi tiếng Bengal được công nhận. Hằng năm người ta đi chân trần đặt hoa ở đài Shaheed Minar. UNESCO đã lấy chính ngày ấy làm Ngày Tiếng mẹ đẻ Quốc tế cho toàn thế giới — và rất ít người bên ngoài biết nguồn gốc của nó.

Lời chào phản ánh tôn giáo. Nomoshkar là lối chào của người Hindu, Assalamu alaikum là của người Hồi giáo. Đây không phải chuyện nhỏ nhặt mà là quy ước xã hội thật; người học nên biết cả hai và chọn theo hoàn cảnh.

Adda là một định chế. Ngồi hàng giờ trò chuyện không mục đích được coi là một hoạt động văn hoá chính đáng, không phải lãng phí thời gian. Nếu được mời tham gia, đó là dấu hiệu bạn đã được nhận vào.

Tagore ở khắp nơi. Ông viết quốc ca cho hai quốc gia khác nhau, để lại hơn hai nghìn bài hát vẫn được hát mỗi ngày, và là người ngoài châu Âu đầu tiên đoạt Nobel Văn chương. Trong đời sống Bengal, ông không phải một nhân vật lịch sử xa xôi mà là một phần của sinh hoạt hằng ngày.