Tiếng Guaraní

Tiếng Guaraní là một ngoại lệ trong lịch sử châu Mỹ, và ngoại lệ ấy đáng nói trước tiên.

Ở khắp châu lục, các ngôn ngữ bản địa lùi về phía những cộng đồng bản địa còn lại. Ở Paraguay thì không. Tiếng Guaraní được đa số dân số nói, và phần lớn những người nói nó không tự nhận mình là người bản địa. Nông dân, luật sư, tổng thống — người Paraguay gốc châu Âu và gốc lai đều nói thứ tiếng ấy. Cuộc điều tra dân số năm 2012 cho thấy gần 64% dân số nói được cả tiếng Guaraní lẫn tiếng Tây Ban Nha, và nó là ngôn ngữ đồng chính thức từ hiến pháp năm 1992.

Đó là điều duy nhất thuộc loại ấy ở châu Mỹ.

Về mặt ngôn ngữ thì đặc điểm nổi bật nhất là một thứ mà rất ít ngôn ngữ trên thế giới có: danh từ cũng chia thì.

Che róga là nhà tôi. Che rogakue là ngôi nhà từng là nhà tôi. Che rogarã là ngôi nhà sẽ là nhà tôi. Không phải động từ đổi mà chính danh từ mang dấu quá khứ và tương lai. Tiếng Việt phải diễn giải cả cụm; tiếng Guaraní gắn một hậu tố.

Và tiếng Guaraní đã cho thế giới nhiều chữ hơn bạn tưởng — jaguar, piranha, tapioca, toucan đều đến từ ngữ hệ này, cùng với chính các tên Paraguay, Uruguay và Iguazú.

Cái đẹp đầu tiên của tiếng Guaraní là thì của danh từ. Không chỉ hành động mới có quá khứ; đồ vật cũng có. Che rogakue là ngôi nhà từng là của tôi, và cả nỗi mất mát nằm trong một hậu tố ba chữ cái. Rất ít ngôn ngữ cho phép nói điều đó gọn đến thế.

Cái đẹp thứ hai là ñe'ẽ: một chữ vừa nghĩa là lời, vừa nghĩa là ngôn ngữ, vừa gắn với linh hồn. Tên của chính thứ tiếng này — avañe'ẽ — nghĩa là lời của con người.

Và cái đẹp thứ ba là âm mũi lan ra cả từ. Trong tiếng Guaraní, tính mũi không nằm yên ở một nguyên âm mà thấm sang các âm quanh nó và làm các hậu tố đổi hình theo. Kết quả là một thứ tiếng nghe mềm và liền mạch một cách rất riêng, và người Việt — vốn quen với âm mũi — nghe ra chuyện này nhanh hơn phần lớn người học khác.

Ngữ pháp tiếng Guaraní đều đặn, và có hai thứ mà phần lớn ngôn ngữ không có.

Thứ nhất, và đây là đặc điểm nổi bật nhất: danh từ chia thì. -kue đánh dấu quá khứ và -rã đánh dấu tương lai, gắn thẳng vào danh từ. Che rogakue là ngôi nhà từng là của tôi; che rogarã là ngôi nhà sẽ là của tôi. Điều này áp dụng cho cả quan hệ: che ména là chồng tôi, che ménakue là chồng cũ.

Thứ hai là hoà âm mũi: tính mũi của thân từ quyết định dạng của hậu tố gắn vào. Đây vừa là quy tắc phát âm vừa là quy tắc hình thái.

Ngoài hai điều ấy thì mọi thứ khá quen. Chắp dính, chủ yếu dùng hậu tố. Không có giống, không có mạo từ. Động từ chia bằng tiền tố ngôi: a- cho tôi, re- cho bạn, o- cho anh ấy hoặc cô ấy.

Chúng ta có hai dạng: ñande gồm người nghe, ore thì không — và tiền tố động từ cũng đi theo hai dạng ấy.

Và có một điều đáng chú ý: tiếng Guaraní phân biệt danh từ và động từ ít gắt hơn tiếng Việt hay tiếng Anh. Nhiều thân từ hoạt động ở cả hai vai trò tuỳ tiền tố gắn vào, nên đẹp và nó đẹp dùng chung một gốc.

Đọc tiếng Guaraní có một điểm mạnh bất ngờ so với các ngôn ngữ bản địa khác: có một truyền thống viết thật sự, bắt đầu từ các từ điển và sách giáo lý thời Dòng Tên và tiếp tục đến thơ ca hiện đại.

Nhưng khối lượng vẫn nhỏ, và có một trở ngại riêng: văn bản viết bám dạng chuẩn còn lời nói thì không. Nghĩa là đọc tốt không tự động dẫn tới nghe tốt, khác hẳn phần lớn ngôn ngữ.

Về công cụ thì Secretaría de Políticas Lingüísticas, cơ quan ngôn ngữ nhà nước Paraguay, là nơi công bố chuẩn chính tả và các tài liệu chính thức. Ateneo de Lengua y Cultura Guaraní là tổ chức đào tạo giáo viên tiếng Guaraní lâu năm nhất và có ấn phẩm riêng.

Wikipedia tiếng Guaraní có giá trị thực tế lớn ở đây, cũng như với tiếng Quechua: đó là một trong những khối văn xuôi liên tục lớn nhất bằng dạng chuẩn mà bạn đọc được miễn phí.

Và Portal Guaraní lưu trữ một lượng lớn văn học và tư liệu văn hoá Paraguay, trong đó có các tác phẩm bằng tiếng Guaraní.

Nghe là chỗ tiếng Guaraní bày ra cái bẫy riêng, và nó giống hệt cái bẫy của tiếng Séc.

Bạn học dạng chuẩn, đọc được văn bản, rồi ngồi vào một bàn ăn ở Asunción và nghe thấy tiếng Tây Ban Nha xen vào mỗi câu thứ hai. Số đếm bằng tiếng Tây Ban Nha, giờ giấc bằng tiếng Tây Ban Nha, các danh từ hiện đại bằng tiếng Tây Ban Nha — tất cả gắn vào khung ngữ pháp Guaraní.

Đó là jopara, và đó là tiếng nói thật của Paraguay. Người học coi nó là tiếng Guaraní hỏng sẽ tự cắt mình khỏi phần lớn những gì được nói ra.

Cách xử lý: học dạng chuẩn làm nền, rồi nghe jopara như một tầng riêng. Tin tốt là tầng ấy dễ hơn bạn tưởng, vì phần tiếng Tây Ban Nha thì bạn nhận ra ngay nếu biết chút tiếng Tây Ban Nha, còn khung ngữ pháp vẫn là Guaraní.

Về nguồn nghe, Radio Nacional del Paraguay là đài nhà nước và ở một nước song ngữ như Paraguay thì tiếng Guaraní có mặt trong đời sống phát thanh cùng với tiếng Tây Ban Nha. Ngoài ra, âm nhạc Paraguay — polca paraguaya và guarania — là nguồn đầu vào tự nhiên và dồi dào.

Nói tiếng Guaraní có một điều kiện thuận lợi mà gần như không ngôn ngữ bản địa châu Mỹ nào khác có: bạn sẽ tìm được người để nói chuyện.

Ở Paraguay, gần hai phần ba dân số nói được tiếng Guaraní, nên đây không phải chuyện đi tìm vài người cuối cùng ở một vùng xa. Bạn sẽ dùng nó ở chợ, trên xe buýt và quanh bình tereré.

Nhưng có một điều tế nhị cần biết. Tiếng Guaraní vẫn mang dấu vết của kỳ thị cũ. Suốt phần lớn thế kỷ XX, học sinh bị phạt vì nói nó ở trường, và nó bị gắn với nông thôn và ít học. Nhiều người thành thị vì thế bắt đầu bằng tiếng Tây Ban Nha với người lạ. Việc bạn nói tiếng Guaraní trước thường làm đổi hẳn không khí, theo hướng tích cực.

Về ngữ pháp khi nói, chỗ vấp lớn nhất là hoà âm mũi: trên giấy bạn chọn đúng dạng hậu tố, trong lúc nói thì hay bật ra dạng sai.

Chỗ vấp thứ hai là quên thì của danh từ. Người học hay nói nhà tôi khi đáng lẽ phải nói ngôi nhà từng là nhà tôi, và người nghe sẽ hiểu sai chứ không chỉ thấy thiếu sắc thái.

Viết tiếng Guaraní có bốn chỗ cần chú ý.

Thứ nhất, viết thì dùng dạng chuẩn. Những từ tiếng Tây Ban Nha nghe rất tự nhiên khi nói lại thành lỗi rõ khi viết văn bản trang trọng.

Thứ hai, đừng bỏ dấu nháy đơn. Nó là một chữ cái và bỏ nó là đổi từ.

Thứ ba, dấu ngã phải đúng chỗ. Viết sai vị trí nguyên âm mũi làm cả từ đổi cách đọc, vì tính mũi lan ra xung quanh.

Thứ tư, dấu sắc chỉ dùng khi trọng âm không ở âm tiết cuối. Đây là quy ước tiết kiệm và nhất quán, nên thừa dấu cũng là lỗi.

Về bàn phím: bạn cần ã, ẽ, ĩ, õ, ũ, ỹ và ñ. Bàn phím tiếng Việt cho bạn phần lớn các nguyên âm có dấu ngã, còn ỹ và g̃ thì thường phải chèn riêng.

Bốn điều nên biết khi dùng tiếng Guaraní.

Đây là ngôn ngữ của cả nước, không phải của một nhóm. Ở Paraguay, tiếng Guaraní được nói bởi luật sư, nông dân và chính trị gia như nhau, và phần lớn người nói không tự nhận là người bản địa. Đối xử với nó như một ngôn ngữ thiểu số là hiểu sai tình hình.

Tereré là nơi các cuộc trò chuyện diễn ra. Bình mate lạnh được chuyền tay quanh một nhóm, và người rót giữ vai trò chủ. Được mời uống là được mời vào cuộc, và từ chối liên tục thì hơi lạ.

Ngôn ngữ mang một lịch sử kỳ thị chưa hết. Nhiều người lớn tuổi từng bị phạt ở trường vì nói tiếng Guaraní. Việc một người nước ngoài chịu học nó được đọc như một thái độ chứ không chỉ một kỹ năng.

Trộn tiếng là bình thường. Chuyển qua lại giữa tiếng Guaraní và tiếng Tây Ban Nha trong cùng một câu là cách nói của người Paraguay song ngữ, không phải dấu hiệu kém cỏi ở thứ tiếng nào.