Tiếng Hebrew

Tiếng Hebrew có khoảng 9 triệu người nói — nhỏ so với mọi ngôn ngữ khác trong mục này, và nên nói thẳng như vậy. Nó không mở ra một thị trường lớn hay một khối dân số khổng lồ.

Nhưng nó có một thứ độc nhất: đây là trường hợp phục sinh ngôn ngữ thành công duy nhất mà loài người biết. Suốt gần hai nghìn năm, tiếng Hebrew tồn tại như ngôn ngữ của kinh sách, của cầu nguyện và của thư từ học thuật, nhưng không đứa trẻ nào lớn lên nói nó. Rồi trong khoảng bốn mươi năm, từ 1881 đến 1921, một cộng đồng người nói bản ngữ hình thành. Con trai của Eliezer Ben-Yehuda được coi là người đầu tiên sau gần hai thiên niên kỷ có tiếng Hebrew là tiếng mẹ đẻ.

Với người quan tâm đến ngôn ngữ học hay lịch sử, riêng chuyện đó đã đáng để học. Ngoài ra, tiếng Hebrew mở ra Kinh Thánh nguyên bản, và mở ra một nền văn học hiện đại rất mạnh.

Nói sòng phẳng phần khó: chữ viết học nhanh, nhưng văn bản thật không ghi nguyên âm, nên bạn phải biết từ trước mới đọc được. Giống tiếng Ả Rập, và đó là rào cản thật sự.

Cái đẹp riêng của tiếng Hebrew nằm ở chỗ nó vừa rất cổ vừa rất mới cùng một lúc. Một người Israel hôm nay đọc được câu mở đầu của Sách Sáng thế — viết cách đây khoảng ba nghìn năm — dễ hơn nhiều so với một người Anh đọc tiếng Anh cổ chỉ một nghìn năm tuổi. Vì ngôn ngữ này bị đóng băng trong kinh sách suốt gần hai thiên niên kỷ, nó không kịp trôi đi.

Điều thứ hai, giống tiếng Ả Rập: hệ thống gốc ba phụ âm. Gốc כ-ת-ב (k-t-b) mang ý viết và cho ra katav (anh ấy viết), ktav (chữ viết), michtav (lá thư), katava (bài báo), ktovet (địa chỉ). Từ vựng vì thế có cấu trúc chứ không phải một danh sách.

Và có một cái đẹp thuộc loại khác: rất nhiều từ tiếng Hebrew hiện đại là do người ta cố ý đặt ra trong thế kỷ vừa qua, dựng từ gốc cổ cho những thứ chưa từng tồn tại. Chashmal — một từ bí ẩn trong sách Ezekiel — nay có nghĩa là điện.

Ngữ pháp tiếng Hebrew gọn hơn nhiều so với tiếng Ả Rập. Bốn điểm đáng đầu tư.

Không có động từ là ở hiện tại. Tôi là giáo viên chỉ là ani more — tôi giáo viên. Giống tiếng Ả Rập, và làm câu ngắn hơn bạn tưởng.

Mọi thứ chia theo giống. Đây là điểm khiến người Việt vấp nhiều nhất: không chỉ danh từ và tính từ, mà cả động từ cũng đổi theo giống của chủ ngữ, kể cả ở ngôi thứ nhất. Một người nam và một người nữ nói tôi đang đi bằng hai dạng khác nhau. Bạn phải chọn dạng ngay từ câu đầu tiên.

Bảy khuôn động từ (binyanim). Mỗi gốc có thể chạy qua bảy khuôn, mỗi khuôn cho một sắc thái: chủ động, bị động, sai khiến, phản thân. Đừng học thuộc bảng — học nhận diện trước, dùng sau.

Mạo từ xác định dính liền. Không có từ riêng cho cái/con, mà thêm ha- vào đầu danh từ. Nhỏ nhưng gặp ở mọi câu.

Đọc là phần quyết định của tiếng Hebrew, vì văn bản thật không ghi nguyên âm. Chuỗi ספר có thể là sefer (quyển sách), safar (anh ấy đếm), sapar (thợ cắt tóc) hay sfar (vùng biên) — ngữ cảnh và vốn từ quyết định.

Vì vậy lộ trình đọc nên là: học từ có niqqud trong khoảng ba tháng, rồi đọc lại chính những văn bản đã quen nhưng đã bỏ dấu. Bước đọc lại này là bước dạy bạn đọc thật, và người học hay bỏ qua nó vì thấy khó chịu.

Một mẹo rất hiệu quả: đọc tiêu đề báo. Chúng ngắn, lặp đi lặp lại một lượng từ vựng nhỏ, và không có niqqud — đúng bài tập bạn cần.

Và đừng quên chữ viết tay. Nếu bạn chỉ luyện chữ in, bạn sẽ đọc được sách mà không đọc được một mẩu giấy nhắn.

Nghe tiếng Hebrew có một thuận lợi và một khó khăn.

Thuận lợi: ngữ âm tiếng Hebrew hiện đại khá gọn — ít nguyên âm, không có thanh điệu, ranh giới từ tương đối rõ. So với tiếng Pháp thì dễ hơn nhiều.

Khó khăn: lời nói thật đầy tiếng lóng và từ vay mượn mà giáo trình không dạy. Bạn có thể hoàn thành hai năm học chính quy rồi vẫn không hiểu một đoạn hội thoại trong phim truyền hình Israel, đơn giản vì một phần ba số từ nằm ngoài sách. Đây là lý do nên đưa nội dung thật vào sớm.

Thang tiến: bài nghe của giáo trình → podcast Streetwise Hebrew (giảng bằng tiếng Anh về đúng những từ và cụm mà người Israel thật sự dùng) → phim truyền hình Israel có phụ đề tiếng Hebrew.

Nói tiếng Hebrew có một rào cản riêng mà người mới không lường: bạn phải chọn giống ngay khi mở miệng. Vì động từ chia theo giống của người nói, không có cách nào nói một câu trung tính để né. Hãy quyết định sớm dạng nào là của bạn và luyện nó thành phản xạ.

Về văn hóa giao tiếp, có một điều nên biết trước: người Israel nói thẳng tới mức nhiều người nước ngoài ban đầu thấy sốc. Chính họ có một từ cho việc đó — dugri — và coi nó là đức tính chứ không phải khuyết điểm. Câu hỏi thẳng về lương, tuổi tác, hay ý kiến trái ngược nói giữa bàn ăn không phải là mất lịch sự.

Điều đó có mặt thuận cho người học: bạn sẽ được sửa lỗi thẳng thừng và liên tục, và đó là món quà nếu bạn đón nhận đúng cách.

Viết tiếng Hebrew đặt ra một câu hỏi mà các ngôn ngữ chữ Latin không có: viết tay hay viết in? Câu trả lời là cả hai, nhưng chữ viết tay là thứ bạn sẽ dùng nếu sống ở Israel, còn chữ in là thứ bạn đọc.

Về chính tả: vì nguyên âm không được viết, chính tả tiếng Hebrew đơn giản hơn tiếng Pháp rất nhiều — bạn chủ yếu chỉ ghi phụ âm. Nhưng có vài cặp chữ đồng âm hay nhầm: כ và ק, ט và ת, א và ע, ס và ש. Đây là chỗ tập trung phần lớn lỗi chính tả, kể cả của người bản ngữ.

Gõ máy: bàn phím tiếng Hebrew không sắp theo thứ tự bảng chữ cái, và mất khoảng một tuần để quen.

Dugri: nói thẳng là một giá trị

Người Israel nói thẳng tới mức người nước ngoài thường thấy sốc trong vài tuần đầu. Hỏi thẳng về lương, phản bác giữa bàn ăn, cắt ngang lời nhau — không phải mất lịch sự mà là cách thể hiện sự thành thật và gần gũi. Hiểu điều này sớm giúp bạn khỏi hiểu nhầm.

Shalom làm được ba việc

Cùng một từ dùng để chào, để chia tay, và có nghĩa là bình an. Nhiều lời chào tiếng Hebrew mang tầng nghĩa như vậy, và biết chúng thì lời nói của bạn tự nhiên hơn hẳn.

Tuần lễ kết thúc vào thứ Sáu

Ngày nghỉ là thứ Sáu và thứ Bảy, còn Chủ nhật là ngày làm việc đầu tuần. Lịch, giờ giấc và cả cách nói về ngày trong tuần đều theo nhịp đó — yom rishon nghĩa đen là ngày thứ nhất, tức Chủ nhật.

Một ngôn ngữ vẫn đang được đặt từ

Viện Hàn lâm Tiếng Hebrew vẫn công bố từ mới cho các khái niệm hiện đại, và người Israel vẫn cãi nhau xem có dùng chúng hay dùng từ mượn tiếng Anh. Rất ít nơi bạn được xem một ngôn ngữ tự quyết định về mình một cách công khai như vậy.