Tiếng Ireland

Với người Việt, tiếng Ireland đáng học vì một lý do ít ai nói ra: nó là tấm gương của con đường mà tiếng Việt đã không đi. Cả hai dân tộc đều sống hàng thế kỷ dưới quyền một nước láng giềng lớn hơn. Ireland giành được độc lập năm 1922 — và phần lớn đã mất tiếng nói của mình trên đường đi. Việt Nam thì giữ được. Đọc lịch sử tiếng Ireland là đọc một kịch bản khác cho chính mình, và nó tỉnh táo hơn bất kỳ bài diễn văn nào về giữ gìn bản sắc.

Về mặt ngôn ngữ học, đây là một trong những hệ thống lạ nhất mà một người học có thể chạm tới. Động từ đứng đầu câu — trật tự động–chủ–tân, chỉ khoảng chín phần trăm ngôn ngữ trên thế giới làm thế. Từ biến đổi ở đầu chứ không ở đuôi: bó con bò thành bhó hoặc mbó tuỳ ngữ cảnh. Và không có từ nào nghĩa là vâng hay không; muốn đồng ý thì lặp lại động từ.

Còn chính tả, thứ khiến người ta bỏ chạy: Gaeilge, caoineadh, Dún Laoghaire. Trông như thừa nguyên âm. Thật ra không có chữ nào thừa — các nguyên âm ấy đang ghi phụ âm bên cạnh thuộc loại mảnh hay rộng. Học được nguyên tắc đó thì chính tả tiếng Ireland trở nên đều đặn hơn chính tả tiếng Anh rất nhiều.

Và nói cho hết: Ireland là nơi đặt trụ sở châu Âu của phần lớn các hãng công nghệ Mỹ, và cộng đồng người Việt ở Dublin đang lớn dần. Tiếng Ireland không giúp bạn xin việc ở đó, nhưng nó giải mã được tấm bản đồ: mọi địa danh Ireland đều là một câu tiếng Ireland bị phiên âm sai.

Cái đẹp đầu tiên của tiếng Ireland nằm ở cách nó nói về cảm xúc. Bạn không buồn; nỗi buồn ở trên bạn — tá brón orm. Bạn không đói; cơn đói ở trên bạn. Cảm xúc đến rồi đi như thời tiết, và chúng đậu xuống người ta chứ không phải là người ta. Cả một cách nhìn về nội tâm nằm trong một giới từ.

Cái đẹp thứ hai là âm nhạc của phụ âm mảnh và rộng. Mỗi phụ âm có hai màu, và điều đó cho tiếng Ireland một chất mềm rất riêng, thứ chất đã đi thẳng vào giọng Anh của người Ireland và ở lại đó cả sau khi ngôn ngữ ra đi.

Và cái đẹp thứ ba là tấm bản đồ. Mọi địa danh ở Ireland đều là một câu tiếng Ireland bị phiên âm sai. Baile Átha Cliath là làng bên khúc sông cạn có phên, tức Dublin. Dún Laoghaire là pháo đài của Laoghaire. Học ngôn ngữ này là bỗng nhiên đọc được cả một đất nước.

Ngữ pháp tiếng Ireland lạ ở những chỗ mà người học không đoán trước được.

Động từ đứng đầu câu. Trật tự là động–chủ–tân: đọc tôi sách. Chỉ khoảng chín phần trăm ngôn ngữ trên thế giới làm vậy.

Không có động từ có. Muốn nói tôi có một con chó thì nói có một con chó ở tại tôi — tá madra agam. Sở hữu là một quan hệ vị trí.

Không có từ nghĩa là vâng hay không. Muốn đồng ý thì lặp lại động từ trong câu hỏi. Hỏi An bhfuil tú go maith? thì trả lời Tá hoặc Níl. Trả lời một câu hỏi khác thì phải dùng động từ khác.

Hai động từ là. Tá cho trạng thái và vị trí; is cho định danh và bản chất. Tôi mệt dùng tá; tôi là bác sĩ dùng is. Chọn sai là lỗi ngữ pháp rõ rệt.

Đại từ nhập vào giới từ. Khoảng ba mươi giới từ, mỗi cái tám dạng ngôi. Đây là một trong những phần phải học thuộc nhiều nhất.

Hai hệ số đếm. Đếm vật khác đếm người: ba cái ghế dùng một dạng, ba người dùng triúr.

Bù lại: không có thì tương lai phức tạp, hệ động từ nhỏ, chỉ mười một động từ bất quy tắc, và không có giống ngữ pháp cho tính từ theo kiểu tiếng Đức.

Đọc tiếng Ireland có một rào cản đứng ngay ở cửa và không giống ngôn ngữ nào khác: bạn không tra được từ điển cho đến khi biết gỡ biến đổi đầu từ.

Thấy bhfuinneog trong văn bản, bạn phải biết đó là fuinneog đã bị urú. Thấy ghlan thì phải biết gốc là glan. Đây là kỹ năng cơ học, học trong hai tuần, và cho đến khi có nó thì việc đọc gần như đứng lại.

Sau đó thì mọi thứ mở ra nhanh, vì chính tả rất đều. Học được quy tắc mảnh và rộng rồi thì từ mặt chữ suy ra cách đọc gần như luôn đúng — đều hơn tiếng Anh rất nhiều.

Đọc gì? Tuairisc.ie là báo mạng hoàn toàn bằng tiếng Ireland, cập nhật hằng ngày, văn phong báo chí bình thường. NÓS là tạp chí mạng thiên về văn hoá và người trẻ, giọng văn thoải mái hơn. Cả hai đều dùng chuẩn viết nên không bắt bạn chọn phương ngữ khi đọc.

Với người mới, hãy dùng phụ đề tiếng Ireland trên TG4 như tài liệu đọc: câu ngắn, có hình ảnh và âm thanh làm ngữ cảnh, và bạn đọc được đúng tốc độ người ta nói.

Nghe là chỗ vấn đề phương ngữ hiện ra rõ nhất, và cần nói thẳng: ba phương ngữ tiếng Ireland khác nhau nhiều hơn người mới tưởng. Không chỉ khác giọng mà khác cả từ vựng, cả cách hỏi thăm, cả vị trí trọng âm.

Vì thế nguyên tắc là: nghe chủ yếu một giọng trong năm đầu, rồi mở rộng sau. Nghe lẫn lộn từ đầu thì bộ não không dựng nổi khuôn âm nào.

Nguồn tốt nhất là TG4, kênh truyền hình tiếng Ireland. Điểm quyết định là nó có phụ đề bằng chính tiếng Ireland, không chỉ phụ đề tiếng Anh — nghĩa là bạn có âm và chữ khớp nhau, thứ mà rất ít ngôn ngữ nhỏ có được.

Raidió na Gaeltachta phát cả ngày và có chương trình theo từng vùng, nên bạn chọn được đúng phương ngữ mình học. Không có phụ đề, nên để dành cho giai đoạn sau.

Và có một công cụ rất riêng: abair.ie, hệ tổng hợp giọng nói do Trinity College Dublin làm. Dán bất kỳ đoạn văn nào vào và nghe máy đọc bằng giọng Munster, Connacht hoặc Ulster tuỳ bạn chọn. Với ngôn ngữ ít bản ghi âm như tiếng Ireland, đây là thứ lấp được một khoảng trống thật.

Nói tiếng Ireland có một khó khăn mà không ngữ pháp nào giải quyết được: tìm người để nói.

Con số cần biết là: 1,87 triệu người Ireland khai rằng mình nói được, nhưng chỉ khoảng 72 nghìn người dùng nó hằng ngày ngoài trường học, và khoảng 20 nghìn trong số đó ở các vùng Gaeltacht. Ở Dublin bạn có thể sống cả năm mà không nghe một câu tiếng Ireland tự nhiên nào.

Nên cách vào phải chủ động. Có ba con đường thật sự hiệu quả: các nhóm gặp mặt gọi là ciorcal comhrá ở các thành phố lớn, các khoá học hè ở Gaeltacht vốn là con đường truyền thống và vẫn hiệu quả nhất, và các nhóm nói trực tuyến, thứ đã thay đổi cục diện cho người ở ngoài Ireland.

Về ngữ pháp khi nói, có hai chỗ vấp thường xuyên nhất. Thứ nhất là phản xạ tìm từ vâng — phải tập lặp động từ. Thứ hai là tôi có, vốn phải nói thành ở tại tôi.

Và một điều về thái độ: người Ireland nói tiếng Ireland rất trân trọng người học, kể cả khi bạn nói sai nhiều. Lịch sử của ngôn ngữ này khiến mỗi người học mới đều được đón nhận. Đây là điểm khác hẳn với nhiều ngôn ngữ lớn.

Viết tiếng Ireland dễ hơn nói, vì chuẩn viết An Caighdeán Oifigiúil giải quyết giúp bạn vấn đề phương ngữ. Khi viết, bạn không phải chọn.

Chỗ khó là biến đổi đầu từ phải viết cho đúng. Người học thường nghe đúng nhưng viết thiếu h hoặc thiếu phụ âm urú, và đây là lỗi lộ ra ngay.

Cách chữa rất cơ học: học danh sách các yếu tố kích hoạt. Mạo từ xác định ở một số trường hợp gây séimhiú; giới từ cộng mạo từ gây urú; số đếm từ ba đến sáu gây séimhiú; đại từ sở hữu của tôi gây séimhiú còn của họ gây urú. Danh sách này hữu hạn và học được trong vài tuần.

Về bàn phím: bạn chỉ cần dấu fada, và trên hầu hết hệ điều hành có thể gõ bằng phím AltGr hoặc bàn phím Ireland có sẵn. Bỏ dấu fada là lỗi nặng, vì nó đổi nghĩa: sean là già, seán là một cái tên.

Và một quy ước nhỏ: viết hoa sau biến đổi thì viết ở chữ gốc. ở Paris viết là i bPáras — chữ b nhỏ, chữ P vẫn hoa. Trông lạ mắt nhưng đó là chuẩn.

Bốn điều nên biết khi dùng tiếng Ireland.

Ngôn ngữ này mang theo tình cảm phức tạp. Tiếng Ireland là môn bắt buộc suốt mười bốn năm học phổ thông, và rất nhiều người Ireland ra trường với cảm giác vừa có lỗi vừa bực bội. Hỏi một người Ireland bạn có nói tiếng Ireland không không phải là câu hỏi trung tính. Nhưng thái độ dành cho người nước ngoài học tiếng Ireland thì gần như luôn nồng nhiệt.

Chào hỏi có Chúa trong đó. Dia duit nghĩa đen là Chúa ở cùng bạn, và câu đáp Dia is Muire duit thêm cả Đức Mẹ vào. Ngày nay người ta nói mà không nghĩ đến nghĩa gốc, y như xin chào trong tiếng Việt.

Gaeltacht là nơi chốn, không phải khái niệm. Đó là các vùng được nhà nước công nhận, chủ yếu ven biển phía tây, nơi tiếng Ireland vẫn là ngôn ngữ cộng đồng. Truyền thống gửi thiếu niên đi học hè ở Gaeltacht vẫn tồn tại và vẫn là cách hiệu quả nhất để thật sự học được.

Sean-nós là chìa khoá vào phần sâu nhất. Lối hát kiểu cũ — một giọng, không nhạc đệm, đầy luyến láy — là nơi ngôn ngữ và âm nhạc gắn chặt nhất. Nghe được sean-nós là dấu hiệu bạn đã vào bên trong, chứ không còn đứng ngoài dịch.