Tiếng Kazakh

Năm 2017, Kazakhstan ra sắc lệnh chuyển tiếng Kazakh từ chữ Kirin sang chữ Latin, hoàn tất trước năm 2025.

Việc đó chưa xảy ra.

Mốc đã bị dời sang năm 2031 trong một quyết định tháng 1 năm 2021. Nhiều phương án bảng chữ cái Latin đã được công bố — rồi rút lại sau khi bị công chúng phê bình. Phương án gần nhất được trình năm 2021 và đến nay vẫn chưa được chính thức thông qua.

Trong khi đó, người Kazakh ở Tân Cương thuộc Trung Quốc viết tiếng Kazakh bằng chữ Ả Rập, và vẫn viết như vậy.

Vậy nên tiếng Kazakh hiện có ba hệ chữ đang được dùng ở đâu đó, và một cuộc chuyển đổi đã được tuyên bố nhưng chưa hoàn thành. Với người học, lời khuyên vì thế rất rõ: học chữ Kirin. Đó là thứ mọi sách, mọi báo, mọi biển hiệu và mọi tin nhắn ở Kazakhstan đang dùng, và sẽ còn dùng trong nhiều năm nữa.

Về bản thân ngôn ngữ thì tiếng Kazakh là một ngôn ngữ Turk, và đó là khoản lời lớn nhất: nó mở một phần đường sang tiếng Kyrgyz, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, tiếng Uzbek và cả nhánh Turk. Tiếng Kazakh và tiếng Kyrgyz gần nhau đến mức hai bên hiểu được nhau ở mức đáng kể.

Cái đẹp đầu tiên của tiếng Kazakh là bộ từ về đất và mùa. Có từ riêng cho bãi chăn mùa hè, bãi chăn mùa đông, bãi chăn mùa xuân và mùa thu, vì đó là bốn nơi khác nhau và việc di chuyển giữa chúng là cấu trúc của một năm. Không quy về một chữ đồng cỏ được.

Cái đẹp thứ hai là jeti ata — bảy đời tổ tiên. Một xã hội yêu cầu mỗi thành viên nhớ được vị trí của mình trong bảy thế hệ là một xã hội nghĩ về quan hệ theo cách rất khác, và ngôn ngữ mang theo cách nghĩ ấy trong hệ thống từ chỉ họ hàng.

Và cái đẹp thứ ba là aitys, truyền thống thơ ứng khẩu đối đáp. Hai người thay nhau ứng tác thành vần trước đám đông, và nó vẫn được phát trên truyền hình. Rất ít nơi trên thế giới còn có thơ ứng khẩu như một chương trình đại chúng.

Ngữ pháp tiếng Kazakh đều đặn và, nếu bạn từng học tiếng Nhật, tiếng Hàn hay tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, khá quen thuộc.

Chắp dính, chỉ dùng hậu tố. Nghĩa được lắp bằng cách xếp hậu tố theo thứ tự cố định, và một động từ có thể mang nhiều tầng.

Hoà âm nguyên âm chi phối mọi hậu tố: mỗi hậu tố có nhiều dạng và phải khớp nhóm nguyên âm của thân từ. Có thêm một tầng hoà âm phụ âm ở một số hậu tố nữa.

Trật tự chủ ngữ – tân ngữ – động từ, động từ đứng cuối.

Hậu trí từ thay cho giới từ, đứng sau danh từ.

Bảy cách, đánh dấu bằng hậu tố.

Không có giống, không có mạo từ, và động từ rất quy tắc — gần như không có động từ bất quy tắc theo kiểu châu Âu.

Cái lạ nhất với người Việt vẫn là mọi thứ dán vào phía sau và động từ đợi đến cuối. Tiếng Việt đặt các thành phần cạnh nhau và xác định vai trò bằng trật tự; tiếng Kazakh dán chúng vào đuôi từ. Đây là một bước chuyển ý niệm, nhưng chỉ phải làm một lần và sau đó hệ thống rất nhất quán.

Đọc tiếng Kazakh dễ vào hơn nhiều người tưởng, vì chữ Kirin ghi âm khá sát và bảng chữ cái học trong một tuần.

Cái chậm là từ vựng, và có một trở ngại riêng: văn bản tiếng Kazakh trên mạng trộn lẫn từ Nga ở nhiều mức độ khác nhau tuỳ nguồn. Báo chí nhà nước giữ tiếng Kazakh chuẩn hơn; nội dung mạng xã hội thì trộn nhiều.

Về công cụ thì Sozdik.kz là từ điển trực tuyến thông dụng nhất và là nơi tra mặc định khi đọc.

Và có một công cụ đặc biệt hữu ích với ngôn ngữ này: Emle.kz, cơ sở dữ liệu chính tả điện tử của tiếng Kazakh. Trong bối cảnh chuẩn chính tả đang được bàn lại vì chuyện bảng chữ cái, một nguồn tra cứu chính thức về cách viết đúng có giá trị hơn bình thường.

Về nội dung để đọc thì Abai.kz là cổng thông tin tiếng Kazakh với mảng văn học và bài viết dài, hợp khi bạn đã qua giai đoạn đầu và muốn đọc thứ dài hơn tin ngắn.

Nghe tiếng Kazakh có một thuận lợi, một khó khăn và một vấn đề đặc thù.

Thuận lợi: hoà âm nguyên âm làm cả từ nghe đồng chất, giúp tai gom các âm tiết thuộc cùng một từ. Cộng với chữ viết ghi âm khá sát, việc nối cái nghe với cái đọc không quá khó.

Khó khăn: các phụ âm lưỡi gà. Nếu bạn chưa phân biệt được қ với к trong đầu thì tai cũng sẽ không tách chúng ra, và một loạt từ sẽ nghe giống nhau. Đây là lý do nên luyện chúng sớm, kể cả khi bạn chưa cần nói.

Và vấn đề đặc thù: bạn sẽ nghe thấy tiếng Nga, rất nhiều. Ở các thành phố lớn và ở phía bắc, tiếng Nga có mặt trong hầu hết không gian công cộng, và nhiều cuộc trò chuyện chuyển qua lại giữa hai thứ tiếng trong cùng một đoạn. Người học mới hay hoảng vì tưởng mình mất khả năng nghe — thật ra là đang nghe một ngôn ngữ khác.

Về nguồn nghe thì Qazaqstan, đài truyền hình quốc gia, là nơi tiếng Kazakh được dùng nhất quán nhất, và vì thế là điểm vào đúng.

Nói tiếng Kazakh có một trở ngại lớn hơn ngữ pháp, và cần nói thẳng: tiếng Nga.

Ở Almaty và ở phía bắc Kazakhstan, tiếng Nga là mặc định trong nhiều không gian. Nhiều người Kazakh song ngữ và một số thấy thoải mái với tiếng Nga hơn. Hệ quả là người học không chủ động sẽ thấy mọi cuộc trò chuyện trôi sang tiếng Nga — không phải vì ai đó không muốn nói tiếng Kazakh mà vì đó là đường ít trở lực nhất.

Cách xử lý giống như ở các nước Bắc Âu với tiếng Anh: nói rõ ngay từ đầu rằng bạn đang học tiếng Kazakh và muốn dùng nó, và chọn hoàn cảnh. Ở miền nam và ở nông thôn, tiếng Kazakh chiếm ưu thế rõ hơn, và đó là nơi việc luyện tập dễ hơn hẳn.

Về ngữ pháp khi nói, chỗ vấp lớn nhất là hoà âm nguyên âm dưới áp lực thời gian, và chỗ thứ hai là động từ đứng cuối, đòi hỏi giữ cả ý trong đầu đến hết câu.

Mặt tích cực rất đáng nói: việc một người nước ngoài nói tiếng Kazakh được đón nhận rất nồng nhiệt, một phần vì hiếm và một phần vì địa vị của ngôn ngữ này là một chủ đề người ta quan tâm.

Viết tiếng Kazakh có bốn chỗ cần chú ý.

Thứ nhất, dùng chữ Kirin. Bất chấp các tuyên bố, đó vẫn là chuẩn trên thực tế và là thứ mọi người đọc.

Thứ hai, đừng nhầm и với і. Hai chữ khác nhau, trông gần giống, và đây là lỗi chính tả phổ biến nhất của người học.

Thứ ba, hậu tố phải khớp hoà âm. Sai chỗ này rất dễ bị nhận ra.

Thứ tư, tra chính tả khi phân vân. Vì chuẩn đang được bàn lại trong bối cảnh chuyển tự, có những từ mà cách viết chưa hoàn toàn ổn định. Emle.kz là nơi tra.

Về bàn phím: bố cục Kazakh Kirin có sẵn trên mọi hệ điều hành và cần thiết vì chín chữ riêng không có trên bàn phím Nga.

Bốn điều nên biết khi dùng tiếng Kazakh.

Dastarkhan là một nghĩa vụ hai chiều. Được mời ngồi vào mâm là được mở một quan hệ, và từ chối khi được mời là một cử chỉ có trọng lượng. Ở Trung Á, lòng hiếu khách không phải phép lịch sự mà là một thiết chế có quy tắc.

Câu hỏi về bảy đời tổ tiên là câu hỏi thật. Jeti ata vẫn được hỏi, và nhiều người trẻ vẫn thuộc. Nếu ai đó hỏi bạn về gia đình theo cách nghe có vẻ chi tiết quá mức, đó là lý do.

Vấn đề ngôn ngữ là vấn đề chính trị. Địa vị của tiếng Kazakh so với tiếng Nga, và chuyện chuyển tự, đều là chủ đề người ta có quan điểm. Việc bạn học tiếng Kazakh chứ không phải tiếng Nga được ghi nhận rõ rệt.

Nam và bắc khác nhau đáng kể. Ở miền nam, tiếng Kazakh chiếm ưu thế trong đời sống hằng ngày; ở các thành phố phía bắc, tiếng Nga có mặt nhiều hơn. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến việc bạn luyện tập được bao nhiêu.