Tiếng Mông Cổ

Tiếng Mông Cổ đặt cho người học một câu hỏi mà gần như không ngôn ngữ nào khác đặt ra: bạn sẽ học hệ chữ nào?

Từ năm 1941, Mông Cổ viết bằng chữ Kirin. Đó là thứ mọi sách giáo khoa dùng, mọi tờ báo in và mọi người dân đọc hằng ngày.

Nhưng chữ Mông Cổ truyền thống — mongol bichig, viết dọc từ trên xuống — chưa bao giờ mất. Nó vẫn là chữ chính thức ở Nội Mông thuộc Trung Quốc, và Mông Cổ đang đưa nó trở lại. Quyết định được đưa ra tháng 3 năm 2020, và từ ngày 2 tháng 1 năm 2025, các văn bản của nhà nước và chính quyền địa phương mang cả hai hệ chữ theo Luật Ngôn ngữ Mông Cổ. Mục tiêu là khôi phục đầy đủ vào năm 2030.

Cần nói rõ để tránh hiểu lầm: đây là song hành, không phải bãi bỏ chữ Kirin. Chữ Kirin vẫn được dùng trong suốt giai đoạn chuyển tiếp.

Với người học, điều này nghĩa là chữ Kirin vẫn là điểm vào đúng đắn — nó gần như ghi âm chính xác và mọi tài liệu học đều dùng nó. Nhưng nếu bạn định gắn bó lâu dài, hoặc quan tâm đến Nội Mông, thì chữ truyền thống không còn là chuyện của giới nghiên cứu nữa.

Còn bản thân ngôn ngữ thì đều đặn: chắp dính, hoà âm nguyên âm, trật tự chủ ngữ – tân ngữ – động từ, không có giống.

Cái đẹp đầu tiên của tiếng Mông Cổ nằm ở chữ truyền thống. Nó chảy dọc xuống trang giấy như một đường sống, với các chữ cái treo vào một trục thẳng đứng và đổi hình tuỳ chỗ đứng. Rất ít hệ chữ đang được dùng trông giống thư pháp đến thế ngay cả khi viết tay bình thường.

Cái đẹp thứ hai là bộ từ về đất. Nutag cho vùng quê cụ thể của một gia đình, cùng hàng loạt từ phân biệt các loại thảo nguyên, các loại tuyết, các dáng ngựa theo tuổi và bước đi. Đây là từ vựng của một nền văn hoá mà việc đọc đúng mặt đất là chuyện sinh tồn.

Và cái đẹp thứ ba là khiimori — ngựa gió. Một khái niệm gộp vận may, sinh khí và tinh thần vào một chữ, rồi treo nó lên cột cờ. Ít ngôn ngữ có một hình ảnh trung tâm đẹp như vậy.

Ngữ pháp tiếng Mông Cổ đều đặn và, với người từng học tiếng Nhật hay tiếng Hàn, khá quen thuộc.

Chắp dính, chỉ dùng hậu tố. Nghĩa được lắp bằng cách xếp hậu tố theo thứ tự cố định.

Trật tự chủ ngữ – tân ngữ – động từ, và động từ luôn đứng cuối câu.

Hậu trí từ thay vì giới từ: chúng đứng sau danh từ chứ không đứng trước, đúng như tiếng Nhật và tiếng Hàn.

Bảy cách, đánh dấu bằng hậu tố, và mỗi hậu tố có nhiều dạng theo hoà âm nguyên âm.

Không có giống, không có mạo từ, và động từ không chia theo ngôi — một sự đơn giản đáng kể so với các ngôn ngữ châu Âu.

Cái lạ nhất với người Việt là mọi thứ đều dán vào phía sau. Tiếng Việt đặt các thành phần thành từ riêng và xác định vai trò bằng trật tự; tiếng Mông Cổ dán chúng vào đuôi từ và để trật tự tự do hơn. Đây là một bước chuyển về ý niệm, nhưng nó chỉ phải làm một lần.

Đọc tiếng Mông Cổ chia làm hai câu chuyện khác hẳn nhau, tuỳ hệ chữ.

Đọc chữ Kirin thì dễ vào. Bảng chữ cái học trong vài ngày và chính tả gần như ghi âm chính xác, nên bạn đọc to được mọi văn bản từ rất sớm. Cái chậm là từ vựng chứ không phải mặt chữ.

Đọc chữ truyền thống thì là một dự án riêng. Ngoài việc chữ cái đổi hình theo vị trí trong từ, chính tả của nó phản ánh cách phát âm thế kỷ XIII. Nghĩa là bạn không suy được cách viết từ cách đọc — phải học từng từ, giống như chính tả tiếng Anh.

Về từ điển thì có hai công cụ tốt. Bolor Toli là từ điển trực tuyến được dùng rộng rãi nhất, có nhiều cặp ngôn ngữ. Mongol Toli thiên về từ điển giải nghĩa tiếng Mông Cổ.

Và có một điều đáng biết: vì hai hệ chữ đang song hành, ngày càng nhiều văn bản chính thức xuất hiện ở cả hai dạng. Với người học, đó là nguồn đối chiếu quý — cùng một nội dung, hai hệ chữ, cạnh nhau.

Nghe tiếng Mông Cổ có một khó khăn đặc thù mà chữ viết không cho bạn thấy trước.

Nguyên âm ngắn ngoài âm tiết đầu bị rút gọn rất mạnh, nhiều khi biến mất hẳn. Chữ viết giữ chúng đầy đủ, còn miệng thì không. Hệ quả là một từ nhìn có bốn âm tiết trên giấy có thể đến tai như hai. Người mới học thường tưởng mình nghe kém, thật ra là đang đối mặt với một khoảng cách có hệ thống giữa chữ và tiếng.

Cách xử lý là nghe và đọc cùng một nội dung, rồi nghe lại không nhìn — đúng phương pháp dùng cho tiếng Đan Mạch, và vì cùng một lý do.

Thuận lợi thì có hai. Trọng âm rơi vào âm tiết đầu, nên mỗi trọng âm đánh dấu một từ mới bắt đầu. Và hoà âm nguyên âm làm cả từ nghe đồng chất, giúp tai gom các âm tiết thuộc cùng một từ lại với nhau.

Về nguồn nghe thì MNB, đài quốc gia Mông Cổ, là điểm vào chính, và Montsame cùng ikon.mn cho tin tức viết để đối chiếu.

Nói tiếng Mông Cổ có một thuận lợi lớn về mặt xã hội: rất ít người nước ngoài học nó, nên nỗ lực của bạn được ghi nhận rõ rệt.

Về ngữ pháp khi nói, chỗ vấp lớn nhất là hoà âm nguyên âm dưới áp lực thời gian. Trên giấy bạn chọn đúng dạng hậu tố; trong lúc nói thì hay bật ra dạng sai, và người Mông Cổ nghe ra ngay.

Chỗ vấp thứ hai là động từ đứng cuối. Vì câu tiếng Mông Cổ kết thúc bằng động từ, bạn phải giữ toàn bộ ý trong đầu cho đến cuối câu. Người quen tiếng Việt — vốn đặt động từ ở giữa — phải tập lại nhịp suy nghĩ này. Người từng học tiếng Nhật hay tiếng Hàn thì đã quen.

Và một điều về văn hoá lời nói: lời chào tiêu chuẩn là một câu hỏi. Сайн байна уу? nghĩa đen là bạn có khoẻ không, và câu trả lời chuẩn lặp lại chính nó. Ở nông thôn, chào hỏi còn kéo dài hơn: người ta hỏi về đàn gia súc và về mùa đông vừa qua trước khi vào việc.

Viết tiếng Mông Cổ có bốn chỗ cần chú ý.

Thứ nhất, chọn hệ chữ và nhất quán. Trong giai đoạn song hành hiện nay, văn bản chính thức dùng cả hai, nhưng một văn bản cụ thể thì viết bằng một hệ.

Thứ hai, nguyên âm dài phải viết gấp đôi. Viết một chữ là viết một từ khác.

Thứ ba, hậu tố phải khớp hoà âm. Đây là lỗi phổ biến nhất của người học và nó rất dễ nhận ra.

Thứ tư, đừng nhầm ө với о và ү với у khi gõ. Bốn chữ này trông gần giống nhau và là nguồn lỗi chính tả lớn nhất.

Về bàn phím: bố cục Mông Cổ Kirin có sẵn trên mọi hệ điều hành. Chữ truyền thống thì cần phông riêng và phần mềm hỗ trợ viết dọc, và đây vẫn là một điểm ma sát kỹ thuật thật sự.

Bốn điều nên biết khi dùng tiếng Mông Cổ.

Chào hỏi là một quy trình, không phải một từ. Ở nông thôn, người ta hỏi thăm đàn gia súc và mùa đông vừa qua trước khi nói đến việc chính. Vào thẳng vấn đề bị coi là cộc lốc.

Trong lều có quy tắc. Không giẫm lên ngưỡng cửa, không quay lưng về phía bàn thờ, nhận đồ bằng tay phải hoặc bằng cả hai tay. Những điều này được để ý nhiều hơn bạn tưởng, và khách nước ngoài làm đúng thì được ghi nhận ngay.

Nhận thứ được mời, ít nhất một ngụm. Từ chối hoàn toàn một bát airag hay một chén trà sữa là chuyện khó xử. Nhấp một ngụm rồi đặt xuống là đủ.

Vấn đề chữ viết là chuyện có ý nghĩa. Việc khôi phục chữ truyền thống gắn với bản sắc dân tộc và với ký ức về thời kỳ Xô viết. Hỏi người Mông Cổ về chuyện này thường mở ra một cuộc trò chuyện dài, và việc bạn biết rằng nó đang diễn ra được ghi nhận.