Tiếng Phần Lan

Tiếng Phần Lan là ví dụ rõ nhất trong cả mục này của một điều mà người học ngoại ngữ nào cũng nên hiểu: khó và bất quy tắc là hai chuyện khác nhau. Tiếng Phần Lan cực kỳ đòi hỏi và cực kỳ đều đặn. Không có ngoại lệ vô lý, không có chính tả hoá thạch, không có giống ngữ pháp phải nhớ.

Với người Việt, điểm khởi đầu dễ chịu nhất là chính tả. Tiếng Phần Lan viết đúng như đọc, một chữ một âm, không chữ câm — và quan trọng hơn, độ dài được viết ra. Tuli là lửa, tuuli là gió, tulli là hải quan. Ba từ khác nhau, và chữ viết cho bạn biết chính xác phải kéo dài chỗ nào. Đây đúng là nguyên tắc mà chữ Quốc ngữ hướng tới, và tiếng Phần Lan thực hiện triệt để hơn.

Rồi đến chuyện mười lăm cách, thứ mà ai cũng nhắc và hầu như ai cũng hiểu sai. Sáu trong số đó là các cách chỉ vị trí, và chúng tương ứng với những giới từ mà tiếng Việt đặt trước danh từ: trong, vào trong, từ trong ra, trên, lên trên, từ trên xuống. Tiếng Phần Lan chỉ dán chúng vào đuôi từ. Đây không phải hệ cách kiểu tiếng Ba Lan; đây là giới từ đổi chỗ.

Cái thật sự khó là biến âm phụ âm: các phụ âm k, p, t yếu đi khi âm tiết bị đóng lại, nên một từ đổi hình mỗi lần thêm đuôi. Katu phố thành kadun, kauppa cửa hàng thành kaupan. Đây mới là chỗ tiêu thời gian, và nó gần như không bao giờ được nhắc trong các bài viết về ngôn ngữ khó nhất thế giới.

Cái đẹp đầu tiên của tiếng Phần Lan là sự đều đặn. Không có giống ngữ pháp, không có mạo từ, không có động từ bất quy tắc theo kiểu tiếng Anh, không có chính tả hoá thạch. Mọi thứ khó trong tiếng Phần Lan đều khó theo quy tắc, và điều đó khiến nó là một ngôn ngữ rất công bằng: công sức bỏ ra luôn đổi được thành tiến bộ.

Cái đẹp thứ hai là cách các từ dài được lắp lại. Talossanikin là talo nhà, cộng ssa ở trong, cộng ni của tôi, cộng kin cũng — trong nhà tôi nữa. Những từ dài nổi tiếng của tiếng Phần Lan không phải là từ khó nhớ mà là câu viết liền, và tách chúng ra là một việc thú vị.

Và cái đẹp thứ ba là hoà âm nguyên âm. Vì các đuôi phải khớp nhóm nguyên âm của thân từ, mỗi từ tiếng Phần Lan giữ một màu âm nhất quán từ đầu đến cuối. Đây là lý do ngôn ngữ này nghe rất cân đối, và nó cũng là một trong số ít quy tắc ngữ pháp mà học xong là dùng được ngay, không có ngoại lệ.

Ngữ pháp Phần Lan cần được kể lại cho đúng, vì phần nổi tiếng nhất của nó không phải phần khó nhất.

Mười lăm cách, nhưng phân bố rất lệch. Sáu cách chỉ vị trí làm công việc của giới từ. Bốn cách ngữ pháp cốt lõi — chủ cách, sinh cách, đối cách và phân cách — mới là phần phải hiểu kỹ. Số còn lại hiếm gặp.

Phân cách là cách khó nhất và không có tương ứng trong tiếng Việt. Nó đánh dấu số lượng chưa xác định, hành động chưa hoàn tất, và phủ định. Tôi uống cà phê và tôi uống hết cà phê khác nhau ở đó.

Biến âm phụ âm chi phối gần như mọi từ có k, p hoặc t. Thân từ đổi hình khi âm tiết đóng lại, nên bạn học hai dạng cho mỗi từ.

Hoà âm nguyên âm quyết định hình dạng của mọi đuôi. Đẹp, đều, và học một lần là xong.

Bù lại có bốn thứ dễ bất ngờ. Không có giống ngữ pháp — một từ hän dùng cho cả nam lẫn nữ. Không có mạo từ. Không có thì tương lai, dùng hiện tại. Và không có động từ có: tôi có xe nói thành xe ở tại tôi, y như tiếng Ireland và tiếng Khmer.

Đọc tiếng Phần Lan có một rào cản duy nhất nhưng nó lớn: tra từ điển.

Vì hình thái từ nặng và vì biến âm phụ âm làm thân từ đổi hình, một từ trong câu thường không giống dạng có trong từ điển. Kaupassa trong cửa hàng đến từ kauppa, và người mới không nhìn ra vì hai chữ p đã rút thành một.

Kỹ năng gỡ ngược này học được và phải học sớm. Sau đó thì đọc mở ra nhanh, vì chính tả không giấu gì cả và cấu trúc câu khá thẳng.

Đọc gì? Yle Selkouutiset là bản tin viết bằng tiếng Phần Lan dễ, câu ngắn, từ thông dụng, ra hằng ngày và có bản âm thanh cho cùng nội dung. Đây là điểm vào tốt nhất và là thứ gần nhất với đầu vào có hỗ trợ mà ngôn ngữ này có.

Một điều nên biết: văn bản viết dùng dạng viết đầy đủ, tức là dạng mà bạn học trong sách. Nghĩa là đọc dễ hơn nghe khá nhiều ở giai đoạn đầu, và đó là một lý do nữa để bắt đầu bằng đọc kèm nghe.

Nghe tiếng Phần Lan có một bất ngờ mà mọi người học đều gặp, và nên biết trước.

Người ta không nói thứ tiếng Phần Lan trong sách. Dạng viết minä olen thành mä oon khi nói; me menemme thành me mennään; đại từ ngôi thứ ba hän thường thành se. Đây không phải tiếng lóng của giới trẻ mà là văn thể nói của mọi người.

Vì thế nguyên tắc là: nghe cả hai từ đầu. Bản tin đọc bằng dạng viết, hội thoại dùng dạng nói, và bạn cần cả hai.

Về ngữ âm thì nghe tiếng Phần Lan dễ hơn phần lớn ngôn ngữ trong mục này: trọng âm cố định ở âm tiết đầu nên ranh giới từ rất rõ, và không có thanh điệu. Cái khó là độ dài — nghe ra sự khác biệt giữa một và hai phụ âm trong dòng nói nhanh cần luyện.

Nguồn nghe: Yle Selkouutiset cho bản tin đọc chậm kèm bản chữ, và Yle Areena cho toàn bộ truyền hình và phát thanh quốc gia. Điểm quan trọng là nhiều chương trình trên Areena có phụ đề bằng chính tiếng Phần Lan.

Nói tiếng Phần Lan đòi ba thứ, và cái khó nhất không phải hệ cách.

Thứ nhất là độ dài. Phải phát ra sự khác biệt giữa tapan và tapaan, và người Việt làm được việc này dễ hơn người nói tiếng Anh.

Thứ hai là biến âm phụ âm khi nói. Phải chọn đúng thân từ trong lúc đang nói, và đây là chỗ tốn phản xạ nhất.

Thứ ba là dùng dạng nói. Nói bằng dạng viết không sai nhưng nghe rất lạ — gần như đọc bản tin trong quán cà phê. Người bản ngữ hiểu hết nhưng sẽ nhận ra ngay.

Về chỗ luyện thì có hai điều cần nói thẳng. Người Phần Lan nói tiếng Anh rất tốt và sẽ chuyển sang tiếng Anh khi thấy bạn ngập ngừng. Và văn hoá trò chuyện ở đây khác: người Phần Lan thoải mái với im lặng, không lấp khoảng trống, và không coi việc ít nói là bất lịch sự. Người Việt quen giữ nhịp hội thoại sẽ thấy lạ, nhưng đây là chuẩn mực chứ không phải dấu hiệu bạn nói dở.

Mặt tích cực: người Phần Lan phản ứng rất tốt với người nước ngoài nói tiếng Phần Lan, vì họ biết ngôn ngữ của mình khó và ít người thử.

Viết tiếng Phần Lan dễ chịu ở phần chính tả và tốn công ở phần hình thái.

Chính tả thì không có gì phải nghĩ: viết đúng cái mình nghe, kể cả độ dài. Bàn phím chỉ cần thêm ä và ö, có sẵn trên bàn phím Bắc Âu.

Phần tốn công là chọn đúng cách và đúng thân từ. Trên giấy thì mọi lỗi biến âm đều lộ. Cách chữa là viết ngắn và viết đều: năm câu mỗi ngày, mỗi câu dùng một cách khác nhau, có kiểm lại bằng bảng biến tố.

Và một điều quan trọng về văn thể: khi viết thì phải viết dạng viết. Viết mä oon trong một lá đơn cũng chướng như nói minä olen trong quán cà phê. Đây là lý do người học nghiêm túc rốt cuộc phải nắm cả hai, và thứ tự hợp lý là học dạng viết trước vì nó là nền của dạng nói.

Một chi tiết nhỏ: tiếng Phần Lan viết từ ghép liền nhau, y như tiếng Thuỵ Điển và tiếng Đức. Tách chúng ra là lỗi rõ, và với những từ ghép ba bốn thành phần thì đây là chỗ người học hay do dự.

Bốn điều nên biết khi dùng tiếng Phần Lan.

Im lặng không phải là vấn đề. Người Phần Lan thoải mái với khoảng lặng trong hội thoại và không thấy cần lấp nó. Nói ít không bị coi là lạnh nhạt, và nói nhiều không được coi là thân thiện. Đây là chỗ khác biệt lớn nhất với cách trò chuyện của người Việt.

Phòng tắm hơi là chuyện bình thường, không phải chuyện đặc biệt. Phần Lan có nhiều phòng tắm hơi hơn xe hơi, và các cuộc gặp công việc lẫn họp gia đình đều có thể diễn ra ở đó. Từ löyly chỉ làn hơi bốc lên là một trong những từ cổ nhất của ngôn ngữ này.

Không có hệ xưng hô trang trọng đáng kể. Dạng lịch sự tồn tại nhưng ít dùng, và người Phần Lan gọi nhau bằng tên riêng trong hầu hết hoàn cảnh. Người Việt quen chọn đại từ theo tuổi sẽ thấy hụt lúc đầu.

Không có đại từ phân biệt giới. Một từ hän dùng cho cả nam lẫn nữ, và trong lời nói thường còn được thay bằng se, vốn cũng dùng cho đồ vật. Người Việt sẽ thấy quen vì tiếng Việt cũng không bắt buộc phân biệt giới ở nhiều chỗ.