Tiếng Thuỵ Điển

Bắt đầu bằng một chi tiết lịch sử mà ít người Việt biết. Thuỵ Điển là nước phương Tây đầu tiên thiết lập quan hệ ngoại giao với Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, vào tháng Giêng năm 1969, giữa lúc chiến tranh đang ở đỉnh điểm. Và Nhà máy giấy Bãi Bằng ở Phú Thọ là dự án viện trợ lớn nhất mà Thuỵ Điển từng thực hiện ở bất kỳ đâu trên thế giới. Hàng nghìn người Việt đã sang Thuỵ Điển học nghề trong những năm ấy, và quan hệ hai nước vẫn dày cho tới nay.

Về mặt ngôn ngữ, tiếng Thuỵ Điển là món hời rõ nhất trong cả mục này nếu bạn đã biết tiếng Anh. Ngữ pháp nhẹ đến bất ngờ: không có cách, động từ không chia theo ngôi — jag är, du är, han är, vi är, cùng một dạng cho tất cả — và trật tự từ gần với tiếng Anh.

Nhưng có hai chỗ khó thật, và không sách nhập môn nào nói rõ. Thứ nhất là hai kiểu trọng âm cao độ: cùng một chuỗi âm, đường cao độ khác nhau cho hai từ khác nhau. Anden với một kiểu là con vịt, với kiểu kia là linh hồn. Đây chính là chỗ người Việt hơn hẳn người nói tiếng Anh — tai bạn đã quen coi cao độ là thông tin.

Thứ hai là hai giống danh từ, en và ett, không đoán được từ nghĩa hay từ hình thức, và chi phối cả mạo từ lẫn tính từ. Đây là lỗi dai dẳng nhất của mọi người học tiếng Thuỵ Điển, kể cả người đã sống ở đó hai mươi năm.

Và một khoản lợi lớn: học tiếng Thuỵ Điển là mở được cả ba. Tiếng Na Uy hiểu được gần hết, tiếng Đan Mạch đọc được gần hết. Ba nước, hơn hai mươi triệu người, một lần học.

Cái đẹp đầu tiên của tiếng Thuỵ Điển là âm nhạc của nó. Hai kiểu trọng âm cao độ cho câu tiếng Thuỵ Điển một đường lên xuống mà người ngoài mô tả là như hát. Đây không phải cảm giác chủ quan mà là một đặc điểm ngữ âm có thật, và nó là thứ khiến tiếng Thuỵ Điển nghe khác hẳn tiếng Đức hay tiếng Hà Lan.

Cái đẹp thứ hai là những từ chỉ một trạng thái. Lagom cho lượng vừa đúng. Orka cho việc còn sức. Mysig cho cái ấm cúng khi trời tối bên ngoài. Vabba cho việc nghỉ làm vì con ốm — có hẳn một động từ cho việc đó, vì có hẳn một chế độ phúc lợi cho việc đó.

Và cái đẹp thứ ba là cách nó bỏ được cái rườm rà. Trong vòng vài năm của thập niên 1960, cả nước lặng lẽ vứt bỏ hệ xưng hô chức danh phức tạp và chuyển sang gọi nhau bằng du. Rất ít ngôn ngữ đơn giản hoá được chính mình nhanh và êm đến thế.

Ngữ pháp tiếng Thuỵ Điển là phần rẻ, và đây là lý do cụ thể.

Động từ không chia theo ngôi. Jag är, du är, han är, vi är, ni är, de är — cùng một dạng cho tất cả. Sau tiếng Pháp hay tiếng Ba Lan thì đây là một sự nhẹ nhõm khó tin.

Không có cách ngoài dạng sở hữu thêm -s, giống hệt tiếng Anh.

Mạo từ xác định dính vào đuôi. Bok là sách, boken là quyển sách ấy. Nhưng khi có tính từ thì phải dùng cả mạo từ đứng trước lẫn đuôi: den nya boken. Đây là chỗ vấp thường xuyên.

Hai giống, en và ett. Khoảng ba phần tư danh từ là en. Không đoán được, và nó quyết định mạo từ, đuôi tính từ và một phần dạng số nhiều.

Trật tự V2. Động từ chia luôn đứng thứ hai trong câu trần thuật. Nếu câu bắt đầu bằng trạng ngữ thì chủ ngữ bị đẩy xuống sau động từ: Hôm qua đọc tôi một cuốn sách. Đây là quy tắc rõ ràng và là lỗi phổ biến nhất của người nói tiếng Anh.

Cái khó thật sự? Giống danh từ, và không có mẹo nào cả. Người sống ở Thuỵ Điển hai mươi năm vẫn thỉnh thoảng sai.

Đọc tiếng Thuỵ Điển dễ vào bất thường, và có một nguồn khiến nó dễ hơn nữa.

8 Sidor là tờ báo viết bằng tiếng Thuỵ Điển đơn giản, ra đời để phục vụ người khó đọc và người mới đến. Câu ngắn, từ thông dụng, nội dung là tin thật chứ không phải bài tập. Đây là điểm vào tốt nhất và nó miễn phí.

Sau đó là báo chí bình thường, và ở đây có một điều đáng biết: tiếng Thuỵ Điển viết ghép từ rất mạnh. Một từ dài thường chỉ là ba từ ngắn dính lại, và tách chúng ra là kỹ năng đọc quan trọng nhất. Sjukhuspersonal là sjuk ốm cộng hus nhà cộng personal nhân viên.

Về từ điển thì Lexin là công cụ đặc biệt: đây là từ điển do nhà nước Thuỵ Điển làm riêng cho người nhập cư, có phát âm, có hình minh hoạ, và giải thích bằng câu đơn giản. Rất ít ngôn ngữ có một công cụ như vậy.

Và một phần thưởng ở giai đoạn sau: khi đọc được tiếng Thuỵ Điển, bạn đọc được phần lớn tiếng Na Uy và khá nhiều tiếng Đan Mạch. Chính tả ba bên gần nhau hơn ngữ âm rất nhiều.

Nghe tiếng Thuỵ Điển có một thuận lợi lớn cho người Việt và một trở ngại rất thật.

Thuận lợi: tai bạn đã quen với cao độ. Nhịp lên xuống của tiếng Thuỵ Điển, thứ khiến người nói tiếng Anh mô tả nó là như hát, với bạn không xa lạ.

Trở ngại: người Thuỵ Điển nuốt âm rất nhiều trong lời nói tự nhiên. Det är thành đe, jag har thành ya-a. Khoảng cách giữa chữ viết và lời nói rộng hơn người mới tưởng.

Nguồn nghe rất tốt và phần lớn là của nhà nước. Radio Sweden på lätt svenska phát bản tin hằng ngày bằng tiếng Thuỵ Điển đơn giản, đọc chậm, làm riêng cho người mới đến. SVT Play cho xem gần như toàn bộ truyền hình quốc gia, và điểm quyết định là phần lớn chương trình có phụ đề bằng chính tiếng Thuỵ Điển chứ không chỉ phụ đề tiếng Anh.

Về phương ngữ thì cần biết trước: tiếng Thuỵ Điển ở Skåne phía nam nghe rất khác và người Thuỵ Điển miền bắc cũng phải tập trung mới nghe được. Đừng lấy nó làm thước đo trình độ của mình.

Nói tiếng Thuỵ Điển có một rào cản mà mọi người học đều gặp và nó không nằm trong ngôn ngữ.

Gần như mọi người Thuỵ Điển đều nói tiếng Anh rất tốt, và sẽ chuyển sang tiếng Anh ngay khi thấy bạn ngập ngừng. Đây không phải khiếm nhã mà là thói quen giúp đỡ, nhưng kết quả là rất nhiều người sống ở Thuỵ Điển nhiều năm mà không nói được tiếng Thuỵ Điển.

Cách xử lý phải chủ động. Nói rõ ngay từ đầu rằng bạn đang học và xin họ đừng đổi. Và chọn hoàn cảnh: các lớp SFI, các nhóm språkcafé, và quan trọng nhất là fika ở nơi làm việc, nơi cuộc trò chuyện tự nhiên diễn ra bằng tiếng Thuỵ Điển nếu bạn ngồi lại.

Về ngữ pháp khi nói, hai chỗ vấp lớn nhất. Thứ nhất là giống danh từ, và sai thì người ta hiểu nhưng nghe rõ. Thứ hai là trật tự V2: người nói tiếng Anh hay quên đảo động từ khi câu mở đầu bằng trạng ngữ.

Và một điều về văn hoá: người Thuỵ Điển không ngại im lặng. Khoảng lặng trong hội thoại là bình thường và không cần lấp. Người Việt quen giữ nhịp trò chuyện sẽ thấy hơi lạ lúc đầu, nhưng đây thật sự là chuẩn mực chứ không phải dấu hiệu cuộc nói chuyện đang hỏng.

Viết tiếng Thuỵ Điển dễ chịu, và chỉ có ba chỗ cần chú ý.

Thứ nhất là giống danh từ, vốn hiện ra ở cả mạo từ lẫn đuôi tính từ. Trên giấy thì mọi lỗi giống đều lộ.

Thứ hai là ghép từ. Tiếng Thuỵ Điển ghép danh từ thành một từ liền, và tách chúng ra là lỗi mà người bản ngữ chê thẳng — có cả một từ riêng cho lỗi này, särskrivning. Viết rök fritt thay vì rökfritt đổi nghĩa từ cấm hút thuốc thành hút thuốc thoải mái.

Thứ ba là bàn phím. Bạn cần å, ä, ö, và bàn phím Thuỵ Điển có sẵn trên mọi hệ điều hành. Thay å bằng a là lỗi rõ ràng.

Về văn phong thì có một điều nên biết: tiếng Thuỵ Điển viết hành chính đơn giản hơn tiếng Việt hay tiếng Pháp rất nhiều. Từ thập niên 1970 Thuỵ Điển có chính sách nhà nước về ngôn ngữ hành chính dễ hiểu, và văn bản chính thức được viết bằng câu ngắn, chủ động, không rườm rà. Với người học thì đây là món quà.

Bốn điều nên biết khi dùng tiếng Thuỵ Điển.

Mọi người xưng du với nhau. Từ cuộc cải cách du thập niên 1960, người Thuỵ Điển gọi nhau bằng đại từ thân mật trong hầu hết mọi tình huống, kể cả với sếp và với người lạ. Dùng cách xưng hô trang trọng nghe cổ và hơi mỉa mai.

Fika không phải là uống cà phê. Đó là việc dừng lại và ngồi cùng người khác, ở nhiều nơi làm việc là quyền được ghi trong thoả ước. Từ chối lời rủ fika là từ chối nhiều hơn một tách cà phê.

Im lặng không có nghĩa là gì cả. Khoảng lặng trong hội thoại là bình thường và không cần lấp. Người quen giữ nhịp trò chuyện sẽ thấy lạ, nhưng đây là chuẩn mực.

Lagom là lời khen. Nói một thứ gì đó lagom nghĩa là nó đúng mức — không phải tầm thường, không phải nhàn nhạt. Hiểu sai chữ này là hiểu sai một phần đáng kể cách người Thuỵ Điển đánh giá mọi thứ.