Tiếng Ukraina

Có một lý do học tiếng Ukraina mà mười năm trước chưa ai nêu được: đây là ngôn ngữ đang đổi vị thế nhanh nhất châu Âu đương đại.

Con số nói rõ hơn lời. Tháng 4 năm 2022 có 53% người Ukraina nói tiếng Ukraina ở nhà; tới tháng 8 năm 2025 tỷ lệ ấy là 68%. Một khảo sát khác cho thấy 70% nói hoàn toàn hoặc chủ yếu tiếng Ukraina trong gia đình, so với 46% năm 2006. Đây không phải chính sách ngôn ngữ từ trên xuống mà là hàng triệu người trưởng thành tự đổi thói quen nói năng của mình.

Với người học, điều đó có hệ quả rất thực tế: tài liệu tiếng Ukraina đang nở rộ. Podcast, sách nói, kênh YouTube, bản dịch văn học thế giới — mười năm trước thị trường ấy mỏng, giờ thì không.

Lý do thứ hai là tiếng Ukraina mở cửa vào cả nhánh Slav Đông. Nó có nhiều điểm chung với tiếng Belarus, tiếng Ba Lan và tiếng Nga, nên học một thứ rồi thì các thứ kia rẻ đi đáng kể. Riêng với tiếng Ba Lan, phần từ vựng chung còn nhiều hơn người ta tưởng.

Và một lý do ít được nói tới: chính tả tiếng Ukraina đều đặn hơn tiếng Nga nhiều. Tiếng Nga có hiện tượng nguyên âm không trọng âm bị biến đổi khiến viết một đằng đọc một nẻo; tiếng Ukraina giữ nguyên âm khá ổn định, nên viết sao đọc gần vậy. Người đã thử cả hai thường thấy tiếng Ukraina dễ đọc hơn.

Tiếng Ukraina là một ngôn ngữ nhiều nguyên âm và ít bị nuốt chữ. Khác với tiếng Nga, nơi nguyên âm không trọng âm bị biến đổi mạnh khiến viết một đằng đọc một nẻo, tiếng Ukraina giữ nguyên âm khá ổn định — nên nó vừa dễ đọc hơn vừa nghe ra rõ ràng hơn.

Nhưng cái đáng nói nhất lúc này không nằm ở âm thanh. Đây là ngôn ngữ đang đổi vị thế nhanh nhất châu Âu đương đại: từ 53% người dân nói ở nhà vào tháng 4 năm 2022 lên 68% vào tháng 8 năm 2025. Học một ngôn ngữ ngay giữa lúc nó đang giành lại chỗ đứng là một trải nghiệm hiếm.

Ngữ pháp tiếng Ukraina có ba trụ lớn.

Một: bảy cách. Danh từ, tính từ, đại từ và cả tên riêng đều đổi đuôi theo vai trò trong câu. Sáu cách đầu giống hệ thống quen thuộc của các ngôn ngữ Slav; cách thứ bảy là cách hô, dùng khi gọi ai đó. Đáng chú ý là tiếng Nga đã mất cách hô còn tiếng Ukraina thì giữ và vẫn dùng hằng ngày: gọi Олена thì nói Олено, gọi Іван thì nói Іване.

Hai: thể của động từ. Gần như mọi động từ tồn tại thành cặp. Thể chưa hoàn thành nói về quá trình hoặc việc lặp lại; thể hoàn thành nói về việc đã xong. Đây không phải chuyện thì mà là chuyện nhìn hành động ra sao, và tiếng Việt không có gì tương ứng trực tiếp.

Ba: không có mạo từ. Không phải chọn giữa cái và một như tiếng Anh. Với người Việt đây là tin mừng thật sự.

Còn hai điểm nhỏ hơn nhưng gặp liên tục. Động từ ở thì quá khứ đổi theo giống chứ không theo ngôi — nam nói khác nữ. Và trật tự từ khá tự do vì các cách đã đánh dấu vai trò, nhưng vị trí cuối câu thường mang thông tin mới và quan trọng nhất.

Đọc là kỹ năng lên nhanh nhất trong tiếng Ukraina, vì chính tả đều đặn và vì phần lớn từ khoa học kỹ thuật là từ quốc tế nhận ra được ngay.

Bắt đầu bằng tin tức. Câu ngắn, chủ đề đoán được, và từ vựng lặp lại nhiều. Sau vài tuần bạn sẽ thấy mình đọc được tiêu đề mà không cần tra.

Bước tiếp là Wikipedia tiếng Ukraina, chọn những đề tài mình đã biết rõ. Đọc về một thứ mình nắm vững bằng ngôn ngữ mình chưa vững là cách vào văn viết trang trọng nhẹ nhàng nhất.

Về văn học, Taras Shevchenko là tên phải biết nhưng không phải chỗ để bắt đầu — thơ thế kỷ XIX có nhiều từ cổ. Văn xuôi đương đại dễ vào hơn nhiều.

Một điều cần biết khi tra cứu: từ điển sắp xếp theo dạng nguyên, mà văn bản thì đầy dạng đã biến đuôi. Người mới thường không tra được vì không nhận ra dạng gốc. Kỹ năng lột đuôi từ để tìm dạng nguyên là thứ phải luyện riêng, và nó tiến bộ nhanh hơn bạn tưởng.

Và nhớ rằng thông tin ngữ pháp nằm ở đuôi từ. Đọc lướt phần đuôi là mất mối quan hệ giữa các thành phần trong câu.

Nghe tiếng Ukraina có một thuận lợi mà tiếng Nga không có: nguyên âm ít bị biến đổi, nên chữ nghe được gần với chữ viết hơn.

Nhưng có một thứ sách vở không chuẩn bị cho bạn: surzhyk. Đây là lối nói pha trộn tiếng Ukraina với tiếng Nga, phổ biến ở nhiều vùng, và người học sẽ gặp nó ngay khi ra khỏi lớp. Nó không phải một ngôn ngữ riêng và cũng không phải cách nói sai của cá nhân nào — nó là dấu vết lịch sử. Biết trước điều này giúp bạn khỏi hoang mang khi thấy tiếng ngoài đời không khớp với sách.

Nguồn nghe nên theo thứ tự này. Bản tin truyền hình trước, vì nói chậm, phát âm chuẩn và có hình để đoán. Rồi tới podcast, mảng đã nở rộ hẳn từ năm 2022. Sau cùng là phim và chương trình trò chuyện, nơi tốc độ và tiếng lóng tăng vọt.

Nhạc thì thú vị nhưng nên xem là phần thưởng chứ không phải bài tập, vì lời hát hay đảo trật tự từ và bỏ bớt âm.

Một mẹo cụ thể: vì thông tin ngữ pháp nằm ở đuôi từ mà đuôi từ hay bị nuốt khi nói nhanh, nghe đi nghe lại một đoạn ngắn có lời chép sẵn hiệu quả hơn nhiều so với nghe lướt một đoạn dài.

Người Ukraina nói chung rất trân trọng khi người nước ngoài chọn học tiếng của họ, và trong bối cảnh những năm gần đây thì điều đó lại càng đúng. Anh sẽ được nghe kiên nhẫn hơn nhiều so với khi tập nói một ngôn ngữ lớn.

Ba điều nên làm sớm.

Bắt đầu nói trước khi thuộc hết bảy cách. Nếu đợi cho chắc thì sẽ đợi rất lâu. Dùng cách chủ ngữ và cách đối tượng cho vững, chấp nhận sai phần còn lại — người nghe vẫn hiểu.

Học cách hô ngay. Gọi tên người mà dùng dạng nguyên nghe rất kỳ với tai người Ukraina. Đây là chi tiết nhỏ nhưng tạo ấn tượng rõ, vì nó cho thấy bạn học tiếng Ukraina chứ không phải học tiếng Slav chung chung.

Chọn đúng cách xưng hô. Tiếng Ukraina phân biệt ти thân mật và ви trang trọng. Với người lớn tuổi và người mới gặp thì dùng ви.

Một lưu ý về bối cảnh: chuyện dùng tiếng Ukraina hay tiếng Nga là vấn đề nhạy cảm với nhiều người. Người học nên để ý điều này và cứ nói tiếng Ukraina; đó luôn là lựa chọn được đón nhận.

Viết tiếng Ukraina đòi hai thứ: gõ được chữ Kirin và đặt đúng đuôi từ.

Về bàn phím, nên cài bố cục tiếng Ukraina chứ đừng dùng bố cục tiếng Nga rồi chắp vá, vì bốn chữ і, ї, є, ґ nằm ở những phím mà bố cục Nga dùng cho việc khác. Chuyển bàn phím sang tiếng Ukraina là việc năm phút và tiết kiệm rất nhiều bực bội.

Về ngữ pháp, lỗi phổ biến nhất của người học là dùng sai cách, nhất là sau giới từ. Mỗi giới từ đòi một cách nhất định, và không có quy tắc nào đoán được — phải học kèm từng giới từ.

Về chính tả có một điểm lịch sử người học nên biết. Chuẩn chính tả năm 1928 ở Kharkiv đã bị cuộc cải cách năm 1933 bãi bỏ, và một số quy tắc bị sửa theo hướng gần tiếng Nga. Từ năm 2019 có bản chính tả mới cho phép dùng lại một số dạng cũ như lựa chọn thứ hai. Nghĩa là đôi khi bạn sẽ thấy hai cách viết cùng đúng — đó không phải lỗi in ấn.

Về văn phong, tiếng Ukraina viết trang trọng dùng nhiều cấu trúc danh từ hoá và câu dài hơn hẳn lời nói.

Vài điều nên biết khi dùng tiếng Ukraina.

Việc chọn ngôn ngữ mang ý nghĩa. Từ năm 2022, hàng triệu người Ukraina đã chủ động chuyển từ tiếng Nga sang tiếng Ukraina trong đời sống hằng ngày — tỷ lệ nói tiếng Ukraina ở nhà tăng từ 53% lên 68% chỉ trong hơn ba năm. Với nhiều người đó là một quyết định có ý thức, không phải thói quen.

Cách gọi tên thành phố đã đổi trong tiếng Việt lẫn tiếng Anh. Kyiv thay cho Kiev, Odesa thay cho Odessa, Lviv thay cho Lvov. Các dạng cũ đi qua tiếng Nga; các dạng mới theo tiếng Ukraina.

Tên đệm theo cha vẫn dùng trong giao tiếp trang trọng, tuy ít hơn trước. Trong công việc thì tên gọi kèm ви là đủ lịch sự.

Chiếc áo thêu vyshyvanka không phải trang phục biểu diễn mà là thứ người ta mặc thật, và hoa văn khác nhau theo vùng.

Cuối cùng, surzhyk không phải chuyện để đùa. Nhiều người nói nó và ý thức rõ về điều đó; bình phẩm về cách nói của người khác là điều nên tránh.