Tiếng Wales

Bắt đầu bằng điều mà người Việt sẽ thấy quen ngay: chính tả tiếng Wales ghi đúng âm, không sai một chữ. Cái tên dài nhất châu Âu, Llanfairpwllgwyngyll, trông như một trò đùa — nhưng ai học xong bảng chữ trong một buổi tối đều đọc được nó, đúng ngay lần đầu.

Và có một điểm trùng khớp cụ thể hơn nữa. Tiếng Wales coi các tổ hợp hai chữ là một chữ cái: ch, dd, ff, ng, ll, ph, rh, th đều nằm riêng trong bảng chữ cái, có vị trí riêng khi sắp thứ tự từ điển. Đây đúng là cách chữ Quốc ngữ làm với ch, gh, gi, kh, ng, ngh, nh, ph, qu, th, tr. Người Việt không phải học lại khái niệm này; bạn đã sống với nó cả đời.

Lý do thứ hai đáng kể hơn. Nếu bạn đã đọc bài về tiếng Ireland trong mục này, bạn đã thấy một ngôn ngữ giành lại được đất nước nhưng mất phần lớn tiếng nói. Tiếng Wales là trường hợp đối chứng. Nó cũng bị đàn áp — trẻ con từng bị phạt vì nói tiếng Wales ở trường — nhưng nó có kênh truyền hình riêng từ 1982, có hệ thống trường dạy hoàn toàn bằng tiếng Wales, có địa vị chính thức, và có một mục tiêu nhà nước là một triệu người nói vào năm 2050. Hai câu chuyện Celt cạnh nhau là một bài học về chính sách ngôn ngữ đáng giá hơn nhiều bài diễn văn.

Và cuối cùng là cynghanedd, hệ luật thơ đòi các phụ âm trong một dòng phải lặp lại theo khuôn định sẵn. Nó vẫn được thi thố hằng năm ở Eisteddfod, có giám khảo và có người thắng. Không ngôn ngữ nào khác còn giữ một hệ luật chặt như thế mà vẫn sống.

Cái đẹp đầu tiên của tiếng Wales là sự trung thực của chữ viết. Không chữ câm, không chính tả hoá thạch, không ngoại lệ phải nhớ. Học bảng chữ trong một buổi tối rồi thì bạn đọc được mọi từ trong ngôn ngữ này, kể cả từ chưa gặp bao giờ. Rất ít ngôn ngữ châu Âu giữ được lời hứa ấy.

Cái đẹp thứ hai là cynghanedd. Một hệ luật đòi các phụ âm phải lặp lại theo khuôn, mà lại còn phải nói được điều đáng nói. Nó ra đời từ thế kỷ XIV và vẫn được thi thố công khai mỗi năm. Đây là thứ gần nhất mà thơ ca hiện đại còn giữ được của một truyền thống thủ công có tiêu chuẩn khách quan.

Và cái đẹp thứ ba là tấm bản đồ Wales. Mọi địa danh đều đọc được: Aber là cửa sông, Llan là nhà thờ, Cwm là thung lũng, Pen là đầu mũi, Caer là thành. Học chừng hai mươi yếu tố ấy là cả xứ Wales biến thành một bản mô tả địa hình.

Ngữ pháp tiếng Wales có bốn điểm lạ và một điểm dễ bị bỏ qua.

Động từ đứng đầu câu. Trật tự động–chủ–tân, như tiếng Ireland.

Ba kiểu biến đổi đầu từ. Mềm, mũi và hơi. Biến đổi mềm chiếm phần lớn tần suất; hai kiểu kia hiếm hơn nhiều. Chúng do ngữ pháp kích hoạt, không do phát âm.

Không có động từ có. Miền bắc nói mae gen i, miền nam nói mae … gyda fi — cùng nghĩa có ở tại tôi.

Đại từ nhập vào giới từ, y như tiếng Ireland: am cộng tôi thành amdanaf i.

Và điểm hay bị bỏ qua: trả lời có và không phải dùng đúng động từ. Không có một từ chung. Hỏi Wyt ti'n dod? thì đáp Ydw hoặc Nac ydw; hỏi câu khác thì đáp bằng động từ khác. Tiếng Wales có nhiều cách nói vâng hơn hầu hết ngôn ngữ châu Âu cộng lại.

Bù lại có ba thứ dễ. Không có cách như tiếng Đức hay tiếng Iceland. Số ít số nhiều bất quy tắc nhưng học được. Và chỉ có hai giống, đực và cái, ảnh hưởng chủ yếu qua biến đổi đầu từ chứ không qua đuôi.

Đọc tiếng Wales dễ vào hơn hầu hết ngôn ngữ, vì chữ viết không giấu gì. Bạn đọc to đúng từ ngày thứ bảy. Cái chặn lại là hai thứ khác.

Thứ nhất là biến đổi đầu từ làm hỏng việc tra từ điển. Thấy nghar phải biết gốc là car; thấy ddinas phải biết gốc là dinas. Kỹ năng cơ học, học trong hai tuần, và bắt buộc phải có.

Thứ hai là hai văn thể. Báo mạng và tiểu thuyết đương đại dùng dạng gần lời nói; văn bản trang trọng, Kinh Thánh và một phần văn học cũ dùng dạng văn chương với hệ chia động từ khác. Đọc nhầm nguồn ở giai đoạn đầu là cách nhanh nhất để nản.

Nên đọc gì? BBC Cymru Fyw là nguồn tin hằng ngày viết bằng tiếng Wales hiện đại, câu vừa phải, chủ đề rộng. Golwg360 là báo mạng tiếng Wales với nhiều bài dài hơn.

Và với người mới, cách vào tốt nhất không phải là sách mà là phụ đề tiếng Wales trên S4C: câu ngắn, có hình và tiếng làm ngữ cảnh, và trôi đúng tốc độ người ta nói.

Nghe tiếng Wales có một lợi thế mà rất ít ngôn ngữ nửa triệu người có được: một hạ tầng truyền thông đầy đủ.

S4C phát toàn bộ bằng tiếng Wales từ năm 1982, có kịch, phim tài liệu, thể thao, chương trình thiếu nhi và opera xà phòng. Điểm quyết định với người học là phụ đề bằng chính tiếng Wales, nghĩa là bạn nghe và đọc cùng một lúc.

BBC Radio Cymru phát cả ngày và là nơi tốt nhất để quen với tốc độ nói thật, không có hình ảnh đỡ.

Về phương ngữ: có khác biệt bắc – nam thật, chủ yếu ở từ vựng và vài mẫu ngữ pháp. Nhưng khác với tiếng Ireland, đây không phải rào cản lớn, vì cả hai đều xuất hiện trên cùng những kênh và người Wales quen nghe cả hai. Bạn nên chọn một để nói, nhưng nên nghe cả hai từ đầu.

Một nguồn nghe riêng đáng thử: hát hội. Truyền thống hợp xướng và thánh ca Wales rất mạnh, hát chậm hơn nói, và lời được phát âm rõ hơn bất kỳ nguồn nào khác.

Nói tiếng Wales dễ hơn nói tiếng Ireland ở một điểm quan trọng: có người để nói. Ở Gwynedd và Ynys Môn phía tây bắc, hơn nửa dân số nói tiếng Wales và bạn nghe nó ngoài đường hằng ngày.

Nhưng vẫn có rào cản quen thuộc: ai cũng nói tiếng Anh, và nhiều người sẽ chuyển sang tiếng Anh vì lịch sự. Cách xử lý giống như với các ngôn ngữ nhỏ khác — nói ngay từ đầu rằng bạn đang học. Ở Wales phản ứng thường rất tích cực; có cả một hệ thống nhóm trò chuyện dành riêng cho người học.

Về ngữ pháp khi nói, hai chỗ vấp lớn nhất. Thứ nhất là biến đổi mềm, vốn xuất hiện dày đặc và phải thành phản xạ chứ không thể tra bảng giữa câu. Thứ hai là trả lời có và không, vì phải chọn đúng động từ.

Và một lời khuyên về văn thể: đừng nói dạng văn chương. Nếu bạn học được yr wyf i ở đâu đó, hãy để dành nó cho lúc đọc. Nói ra thì nghe như một người Việt nói chuyện bằng văn phong công báo.

Viết tiếng Wales dễ chịu vì chính tả trong suốt: viết được cái mình đọc được. Ba chỗ cần chú ý.

Thứ nhất, biến đổi đầu từ phải viết ra. Người học nghe đúng nhưng hay viết dạng gốc. Cách chữa là học danh sách tác nhân chứ không học bảng biến đổi.

Thứ hai, dấu mũ. To bach đổi nghĩa từ, nên bỏ nó là viết sai. Bàn phím tiếng Wales có sẵn trên hầu hết hệ điều hành và cũng gõ được ŵ và ŷ, hai chữ mà bàn phím quốc tế không có.

Thứ ba, và quan trọng nhất, chọn văn thể và giữ nguyên. Trộn dw i với yr wyf i trong cùng một đoạn là lỗi mà người bản ngữ thấy ngay, giống như trộn văn nói với văn hành chính trong tiếng Việt.

Có một công cụ đáng biết: Cysill, bộ kiểm chính tả và ngữ pháp tiếng Wales do Đại học Bangor làm, bắt được cả lỗi biến đổi. Với một ngôn ngữ cỡ này thì việc có công cụ như vậy là điều bất thường.

Bốn điều nên biết khi dùng tiếng Wales.

Eisteddfod là một thiết chế, không phải một lễ hội. Đại hội quốc gia họp mỗi năm một lần, luân phiên bắc nam, và trung tâm của nó là các cuộc thi văn chương với giải Ghế và giải Vương miện. Người thắng giải Ghế phải làm một bài thơ theo đúng luật cynghanedd. Đây là cuộc thi thơ có tiêu chuẩn kỹ thuật khách quan hiếm hoi còn sót lại trên thế giới.

Hát là chuyện tập thể. Truyền thống hợp xướng nam và thánh ca vẫn sống, và ở một trận bóng bầu dục hay một đám tang, cả đám đông hát bè mà không ai tập trước. Người ngoài thường bất ngờ vì mức độ tự nhiên của việc này.

Biển hiệu song ngữ là luật. Mọi biển chỉ đường công cộng ở Wales đều có tiếng Wales, thường đặt trên. Đây là kết quả của một chiến dịch dài trong thập niên 1960–70, và với người học thì nó là một lớp học miễn phí trải khắp đất nước.

Hỏi bắc hay nam là câu hỏi bình thường. Khác biệt vùng miền về từ vựng là chuyện người Wales nói đùa với nhau thường xuyên, và hỏi ai đó học giọng nào không hề bất lịch sự.