Vì sao có những lỗi trụ lại qua bao năm luyện tập mà không hề đổi? Selinker gọi đó là hóa thạch — lúc ngôn ngữ trung gian đông lại. Nguyên nhân thật (đủ dùng để người ta hiểu, lỗi đã thành phản xạ, không ai sửa cho), sự thật đáng mừng rằng phần lớn mới chỉ chững chứ chưa đông, và cách bứt ra.
Gần như người học ngoại ngữ lâu năm nào cũng đâm vào cùng một bức tường kỳ lạ. Vài năm đầu, đường tiến bộ dốc và đều; rồi đến một quãng nào đó, nó chững lại. Bạn vẫn dùng thứ tiếng ấy mỗi ngày — đọc, nói, sống với nó — vậy mà đúng mấy cái lỗi nhỏ ấy vẫn trụ hết năm này sang năm khác, không suy suyển trước bao nhiêu là luyện tập. Một cái thì động từ chẳng bao giờ thật chuẩn. Một mạo từ lúc có lúc không. Một cái âm vẫn lơ lớ dù bạn đã nghe bản chuẩn bao nhiêu lần. Giới ngôn ngữ học có tên cho quãng dậm chân bướng bỉnh này: hóa thạch (fossilization).
Khái niệm này đến từ Larry Selinker, người năm 1972 đưa ra ý niệm ngôn ngữ trung gian (interlanguage) — cái phiên bản đang tự tiến hóa của người học về thứ tiếng đích, một hệ thống độc lập nằm đâu đó giữa tiếng mẹ đẻ và tiếng đích. Selinker nhận thấy một số nét của cái hệ trung gian ấy hay đông lại: chúng thôi phát triển và thành vĩnh viễn, ngay cả ở những người đã tiếp xúc nhiều năm, có động lực mạnh và được dạy tử tế. Những nét đông lại đó gọi là đã hóa thạch. Hình ảnh rất đắt: một thứ tiếng còn sống, còn đổi thay, mà vài cấu trúc trong đó đã hóa đá.
Cần nói rõ: hóa thạch không nói về những lần lỡ miệng mà ai cũng có. Nó nói về những lỗi đã thành một phần ổn định, ăn sâu trong cách bạn dùng thứ tiếng ấy — hằn đậm tới mức luyện tập thông thường không còn chạm tới được.
Câu hỏi hóc búa là vì sao việc tiếp xúc, thứ đã đẩy bao nhiêu tiến bộ ở chặng đầu, bỗng thôi có tác dụng. Có mấy thứ cùng dồn lại:
Giao tiếp thành công chính là cái bẫy. Đây là yếu tố lớn nhất. Ngôn ngữ sinh ra để được hiểu — và một khi cái phiên bản chưa hoàn hảo của bạn đã đủ tốt để chở được ý, cái sức ép từng đẩy bạn tới lặng lẽ biến mất. Nếu người ta hiểu yesterday I go, thì mỗi lần nói câu ấy bạn lại được thưởng. Lỗi vẫn giao tiếp trót lọt, nên bộ não chẳng thấy cớ gì phải sửa. Trớ trêu là chính sự trôi chảy có thể làm đông cứng sự chính xác.
Lỗi thành phản xạ. Ta hay nói trăm hay không bằng tay quen, nhưng tay quen thật ra làm mọi thứ thành vĩnh viễn. Mỗi lần bạn lặp lại một cấu trúc, đúng hay sai, là bạn làm nó tự động thêm — nhanh hơn, đỡ tốn sức hơn, hằn sâu hơn. Lặp một cái lỗi suốt nhiều năm thì nó thành phản xạ, bật ra trước cả khi ý thức kịp can. Bạn không còn đang học cái lỗi ấy nữa; bạn đã cài nó vào rồi.
Tiếng mẹ đẻ đóng đinh lại. Chặng đầu, ta mượn cấu trúc của tiếng mẹ đẻ làm giàn giáo tạm. Có những chỗ mượn ấy chẳng bao giờ được tháo — một cái âm, một trật tự từ, một thói quen ngữ pháp từ tiếng mẹ đẻ lặng lẽ thành nét cố định của ngôn ngữ thứ hai, nhất là ở những chỗ hai thứ tiếng khác nhau mà hiếm khi gây hiểu lầm.
Người ta thôi sửa cho bạn. Người mới thì được sửa suốt; người nói khá thì gần như không bao giờ. Người lớn, vì lịch sự, thường bỏ qua lỗi nhỏ — thành ra chính những người đủ trình để chữa nốt mấy chỗ còn thiếu lại là những người không còn ai nói cho biết. Không có phản hồi thì bạn không thấy được khoảng cách, mà không thấy thì không rút ngắn được.
Đây là tin lành giấu trong các nghiên cứu. Một số học giả, nhất là Michael Long, cho rằng nên dè chừng với chữ hóa thạch — vì muốn chứng minh một cấu trúc đã cố định vĩnh viễn, bạn phải chứng minh nó không bao giờ đổi được nữa, điều gần như không chứng minh nổi. Thứ ta quan sát được nên gọi là sự chững lại: một cấu trúc kẹt đã lâu, nhưng không nhất thiết kẹt mãi. Chỗ khác biệt ấy đổi hẳn tinh thần người học. Hóa thạch là đá đã chết; còn một cấu trúc chững lại chỉ là một thói quen chưa gặp lý do đủ mạnh để đổi. Mà thói quen, dù già đến đâu, vẫn dựng lại được.
Gỡ một cái lỗi đã hóa thạch khó hơn học mới hẳn, vì bạn đang ghi đè lên một phản xạ chứ không phải lấp một chỗ trống. Nhưng nó theo một logic rất rõ — về cơ bản là lật ngược từng nguyên nhân ở trên.
Hóa thạch là lý do lặng lẽ khiến rất nhiều người học có năng lực dừng lại ở mức trôi chảy mà vẫn nhiều lỗi, và hiểu ra nó thì hết cả sự mù mờ lẫn cái mặc cảm. Những lỗi còn sót của bạn tồn tại không phải vì bạn cẩu thả hay kém tài; chúng tồn tại vì chúng đã ăn — đủ tốt để người ta hiểu, được lặp tới mức thành phản xạ, và hiếm khi bị ai sửa. Chính điều đó cũng chỉ luôn ra lối thoát. Hãy nhìn ra khoảng cách, đi tìm cái phản hồi mà phép lịch sự của người lớn vẫn giữ lại, nhắm từng cấu trúc một, và luyện bản đúng cho tới khi nó thành phản xạ mới. Quãng dậm chân là có thật, nhưng nó làm bằng thói quen chứ không phải bằng đá — mà thói quen, khi có một lý do thật và một sự chú tâm thật, bao giờ cũng nắn lại được.
Cùng nội dung ấy, kể lại bằng lời giản dị — dành cho bạn đọc nhỏ tuổi, hoặc cho bất kỳ ai muốn nắm ý chính thật nhanh.
Có những người học tới mức trôi chảy rồi dừng lại — trôi chảy nhưng đầy lỗi, mắc đúng dăm ba lỗi ấy suốt nhiều năm. Chuyện này có tên, và hiểu nó thì gỡ được cả sự khó hiểu lẫn sự xấu hổ.
Việc được hiểu chính là cái bẫy. Đây là điều lớn nhất.
Ngôn ngữ sinh ra là để được hiểu. Một khi cái phiên bản chưa hoàn hảo của bạn đã đủ tốt để chuyển được thông điệp đi, thì cái sức ép từng đẩy bạn tiến lên lặng lẽ biến mất. Nếu người ta hiểu được hôm qua tôi đi nói sai thì, mỗi lần bạn nói thế, bạn lại được thưởng. Cái lỗi ấy chạy được, nên bộ não chẳng thấy lý do gì phải sửa.
Trớ trêu thay, chính sự trôi chảy có thể đóng băng độ chính xác lại tại chỗ.
Lỗi trở thành tự động. Ta hay nói có công mài sắt có ngày nên kim. Nhưng luyện tập thật ra làm cho mọi thứ thành vĩnh viễn. Mỗi lần bạn lặp lại một dạng, đúng hay sai, nó lại nhanh hơn và lún sâu hơn thành lối mòn. Lặp một cái lỗi suốt nhiều năm thì nó thành phản xạ, bật ra trước cả khi ý thức kịp can thiệp. Bạn không còn đang học cái lỗi ấy nữa — bạn đã cài đặt nó rồi.
Tiếng mẹ đẻ an vị vào chỗ. Hồi đầu, ta mượn các khuôn từ tiếng mẹ đẻ làm giàn giáo tạm. Một phần giàn giáo ấy không bao giờ được tháo xuống.
Nguồn phản hồi cạn khô. Người mới thì được sửa liên tục. Người ở trình độ cao thì gần như không bao giờ. Vì lịch sự, người lớn cho qua những lỗi nhỏ — nên chính những người học có thể sửa nốt vài khiếm khuyết cuối cùng một cách chính xác nhất lại là những người thôi được nghe nhắc.
Đây là tin tốt nấp trong nghiên cứu.
Muốn chứng minh một dạng nói đã bị đóng cứng vĩnh viễn, bạn phải chứng minh nó không bao giờ đổi được — điều gần như không thể chỉ ra. Thứ ta thật sự quan sát được thì nên gọi là sự ổn định hoá: một dạng đã kẹt rất lâu, nhưng không nhất thiết kẹt mãi mãi.
Sự phân biệt ấy cực kỳ quan trọng với tinh thần. Hoá thạch là đá chết. Còn một dạng đã ổn định hoá thì chỉ là một thói quen chưa được trao cho một lý do đủ mạnh để thay đổi. Mà thói quen, dù già tới đâu, cũng dựng lại được.
Gỡ một cái lỗi cũ khó hơn học một thứ mới toanh, vì bạn đang ghi đè lên một phản xạ chứ không phải điền vào chỗ trống. Cách làm về cơ bản là đảo ngược từng nguyên nhân ở trên.
Những lỗi còn sót lại của bạn không sống sót vì bạn cẩu thả hay kém cỏi. Chúng sống sót vì chúng chạy được — vẫn được hiểu, được lặp tới mức tự động, và hiếm khi được sửa.
Mà đó cũng đúng là chỗ có lối ra.
Các bài viết này tổng hợp những nghiên cứu đã được công nhận rộng rãi trong khoa học học tập và ngôn ngữ học. Nguồn chính và tài liệu đọc thêm:
Câu hỏi ngầm giả định rằng tập trung là một cơ bắp để luyện. Bằng chứng chắc nhất lại nói phần luyện được hầu như không...
Không có thời gian, không có khiếu, già rồi — mấy câu ấy là lời giải thích chứ không phải nguyên nhân. Thứ đo được lại t...
Không phải một chuyện mà bốn, chạy trên những cái đồng hồ cách nhau hàng tỉ lần: một sóng ở 400 mili-giây, một từ được k...