Câu tục ngữ nói về nghề, và đem nó áp vào ngôn ngữ thì cần một lập luận chứ không phải một giả định. Bằng chứng đứng về phía nó ở chỗ số giờ, và chống lại nó ở chỗ hiệu ứng cộng gộp của song ngữ. Ranh giới thật nằm ở khoảng cách giữa hai thứ tiếng.
Một nghề cho chín còn hơn chín nghề là một câu tục ngữ về nghề. Đem nó áp vào việc học ngôn ngữ đòi hỏi một lập luận, không phải một giả định — vì ngôn ngữ có một tính chất mà nghề không có: chúng chuyển giao lẫn nhau.
Câu trả lời trung thực là: đúng một phần, và phần đúng nằm ở chỗ khá cụ thể. Bài viết này chỉ ra ranh giới ấy.
Bắt đầu bằng chỗ tục ngữ đúng nhất, và cũng khó cãi nhất.
Bạn có một số giờ nhất định mỗi tuần. Học hai ngôn ngữ cùng lúc không tạo thêm giờ; nó chia đôi số giờ có sẵn.
Nếu bạn có năm giờ một tuần và dồn cả vào tiếng Anh, đó là 250 giờ một năm. Chia đôi cho tiếng Anh và tiếng Trung, mỗi thứ được 125 giờ. Theo các thang ước lượng đi kèm khung tham chiếu châu Âu, khoảng 180–200 giờ mới đủ cho một bậc CEFR ở giai đoạn đầu.
Nghĩa là: dồn một thứ thì bạn qua được một bậc mỗi năm; chia đôi thì bạn không qua được bậc nào ở cả hai.
Đây không phải một luận điểm về sự tập trung. Đó là phép chia.
Nhưng phép chia mới là nửa vấn đề. Nửa còn lại là đường cong lợi ích không tuyến tính — và đây mới là chỗ tục ngữ có sức nặng thật.
Tính hữu dụng của một ngôn ngữ có ngưỡng. Dưới ngưỡng ấy, bạn gần như không dùng được gì.
Hu và Nation (2000) đặt ngưỡng đọc thoải mái ở khoảng 98% từ quen thuộc trên trang. Nation (2006) chỉ ra cần khoảng hai tới ba nghìn họ từ cho hội thoại đời thường, nhưng tám tới chín nghìn để đọc tiểu thuyết.
Hãy nhìn hình dạng ấy. Một người ở mức A2 trong hai thứ tiếng có thể: chào hỏi, gọi món, hỏi đường. Người ấy không thể đọc một bài báo, theo một cuộc họp, hay nói được chuyện gì đáng nói — ở cả hai ngôn ngữ.
Một người ở mức B2 trong một thứ tiếng có thể làm tất cả những việc trên, ở một ngôn ngữ.
Hai lần con số không vẫn là con số không. Đó là lý do thật khiến tục ngữ đúng ở đây — không phải vì chuyên sâu là đức tính, mà vì phần thưởng nằm ở phía trên ngưỡng, và ngưỡng ấy cao.
Đến đây, nếu bài viết dừng lại thì nó sẽ chỉ là câu tục ngữ được mặc áo khoa học. Có một khối bằng chứng đi ngược lại.
Cenoz (2003) tổng quan các nghiên cứu về việc học ngôn ngữ thứ ba và mô tả cái bà gọi là hiệu ứng cộng gộp của song ngữ: người đã biết hai ngôn ngữ thường học ngôn ngữ thứ ba tốt hơn người chỉ biết một, khi các yếu tố khác được kiểm soát.
Điều này trực tiếp mâu thuẫn với cách đọc thô của tục ngữ. Nếu học nhiều thứ tiếng làm loãng năng lực, thì người song ngữ phải học kém hơn. Họ không.
De Angelis (2007) tổng kết lĩnh vực này và chỉ ra vì sao: người đã học một ngoại ngữ mang theo kinh nghiệm học ngôn ngữ — họ biết cách chú ý tới hình thái, biết rằng có những thứ không dịch được, biết cách chịu đựng sự mơ hồ.
Điều này ăn khớp với giả thuyết phụ thuộc lẫn nhau của Cummins (1979) và với công trình dài hạn của Sparks và cộng sự (2009), theo dõi học sinh suốt mười năm và ghi nhận kỹ năng ngôn ngữ ở tiếng mẹ đẻ dự báo kết quả ngoại ngữ rất lâu sau đó.
Vậy nên: ngôn ngữ không phải các nghề riêng biệt. Chúng chia nhau một phần nền móng.
Nếu tục ngữ đúng một phần và sai một phần, thì ranh giới nằm ở đâu?
Câu trả lời hữu ích nhất trong toàn bài đến từ Håkan Ringbom (2007), người dành cả sự nghiệp cho câu hỏi về sự tương đồng liên ngôn.
Kết luận trung tâm của ông: chuyển giao tích cực lớn hơn nhiều giữa các ngôn ngữ gần nhau, và lớn nhất ở khả năng hiểu. Một người biết tiếng Tây Ban Nha có thể đọc hiểu kha khá tiếng Ý ngay từ đầu, vì hàng nghìn từ trông giống nhau và cấu trúc song song.
Ringbom và Jarvis (2009) trình bày điều này có hệ thống: cái quyết định không phải sự tương đồng khách quan mà là sự tương đồng được người học nhận ra. Khi người học thấy hai thứ tiếng giống nhau, họ chuyển giao — đôi khi đúng, đôi khi sai.
Điều này cho ta một quy tắc rất cụ thể, và nó không phải quy tắc mà tục ngữ đưa ra:
Học hai ngôn ngữ gần nhau cùng lúc thì được nhiều hỗ trợ và cũng bị nhiều nhiễu. Học hai ngôn ngữ xa nhau cùng lúc thì không được cái nào.
Phần nhiễu đáng được nói kỹ, vì nó là chỗ người học hay bị bất ngờ.
Rothman (2011) đề xuất mô hình ưu tiên loại hình: khi học ngôn ngữ thứ ba, người học không chọn lọc mà chuyển giao trọn gói từ ngôn ngữ gần nhất về loại hình — kể cả khi việc chuyển giao ấy dẫn tới sai.
Bardel và Falk (2007) tìm thấy một hiện tượng bổ sung mà họ gọi là yếu tố địa vị ngôn ngữ thứ hai: ngoại ngữ đã học trước thường chặn ảnh hưởng của tiếng mẹ đẻ trong giai đoạn đầu của ngoại ngữ tiếp theo. Nói cách khác thì tiếng Anh của bạn sẽ chen vào giữa tiếng Việt và tiếng Đức mà bạn đang học.
Lindqvist (2010) đo ảnh hưởng từ vựng liên ngôn ở người học tiếng Pháp trình độ cao và thấy rằng ảnh hưởng ấy tăng lên khi các ngôn ngữ gần nhau về loại hình.
Với người Việt học song song tiếng Trung và tiếng Nhật, điều này rất cụ thể: chữ Hán chung giúp bạn rất nhiều ở phần nghĩa, và làm bạn nhầm liên tục ở phần âm — vì cùng một chữ đọc khác hẳn nhau trong hai thứ tiếng. Lợi thế và bẫy đến từ đúng cùng một nguồn.
Có một chi phí nữa, đo được trong phòng thí nghiệm.
Meuter và Allport (1999) yêu cầu người song ngữ gọi tên các con số, chuyển qua lại giữa hai ngôn ngữ theo tín hiệu. Họ ghi nhận chi phí chuyển đổi — và một điều bất ngờ: chi phí ấy không đối xứng. Chuyển về ngôn ngữ mạnh hơn tốn nhiều hơn chuyển sang ngôn ngữ yếu hơn.
Cách giải thích được chấp nhận là để nói được ngôn ngữ yếu, bộ não phải kìm ngôn ngữ mạnh xuống mạnh hơn — và sự kìm nén ấy phải được gỡ ra khi quay lại.
Green và Abutalebi (2013) đặt điều này vào một khung rộng hơn: kiểm soát ngôn ngữ thích nghi theo bối cảnh sử dụng, và các bối cảnh khác nhau đặt ra những đòi hỏi kiểm soát khác nhau.
Cần khoanh đúng phạm vi: đây là các nghiên cứu về chuyển đổi trong tích tắc, không phải về học tiếng Nhật buổi sáng và tiếng Đức buổi tối. Ngoại suy quá xa là không trung thực. Nhưng nó cho thấy việc giữ hai hệ thống cùng hoạt động có chi phí, và chi phí ấy rơi vào chỗ ít ai ngờ.
Có một tầng mà tục ngữ không chỉ sai một phần mà sai hoàn toàn: bên trong một ngôn ngữ.
Một nghề cho chín gợi ý rằng nên chọn một kỹ năng và đào sâu. Với ngôn ngữ, đó là lời khuyên tệ.
Như bài viết về việc giỏi một ngôn ngữ trên trang này đã bàn, các kỹ năng tách rời được nhưng không độc lập. Vốn từ tiếp nhận nuôi vốn từ sản sinh. Nghe nhiều làm nói tốt lên. Đọc nhiều làm viết tốt lên. Bỏ hẳn một kỹ năng không dồn thêm sức cho các kỹ năng khác — nó rút bớt đầu vào của chúng.
Schmitt (2010) mô tả việc biết một từ như một dải liên tục nhiều chiều phát triển không đều. Bạn không thể chọn phát triển một chiều và bỏ các chiều còn lại; chúng kéo nhau lên.
Và Skehan (1998) thêm một lớp nữa: độ phức tạp, độ chính xác và độ trôi chảy đánh đổi lẫn nhau trong từng lần nói, nhưng về dài hạn cả ba đều cần được luyện. Chuyên vào độ chính xác và bỏ độ trôi chảy tạo ra một người viết đúng mà không nói được.
Trong phạm vi một ngôn ngữ, chín nghề mới là câu trả lời đúng.
Cũng cần nói rằng phía ủng hộ chuyên sâu cũng bị thổi phồng.
Phân tích tổng hợp của Macnamara, Hambrick và Oswald (2014) trên nhiều lĩnh vực phát hiện luyện tập có chủ đích chỉ giải thích khoảng 12% phương sai thành tích. Số giờ dồn vào một thứ quan trọng, nhưng nó không phải toàn bộ câu chuyện, và không có ngưỡng thần kỳ nào biến một người thành chuyên gia.
Và ở phía ngược lại, Erard (2012) cho thấy các con số ngôn ngữ mà người ta khoe hầu như luôn bị thổi phồng. Khi ông truy về hồ sơ thật, những người đa ngữ phi thường thường có một nhóm nhỏ ngôn ngữ thật sự mạnh và một cái đuôi dài các ngôn ngữ ở mức đọc hiểu.
Điều đó, thú vị thay, chính là hình dạng mà tục ngữ mô tả — nhưng đạt được bằng cách lần lượt, không phải bằng cách chỉ chọn một.
Gộp tất cả lại, đây là kết luận thực hành mà bằng chứng ủng hộ. Nó không phải chỉ học một, và cũng không phải học bao nhiêu cũng được.
Đưa một ngôn ngữ lên trên ngưỡng dùng được trước khi thêm ngôn ngữ tiếp theo.
Ngưỡng dùng được có nghĩa cụ thể: bạn đọc được thứ bạn muốn đọc mà không tra liên tục, và bạn theo được một cuộc trò chuyện thật. Với đa số người, đó là quanh B1 cao hoặc B2.
Lý do không phải đạo đức mà là kỹ thuật. Trên ngưỡng ấy, ngôn ngữ bắt đầu tự nuôi mình: bạn có thể duy trì nó bằng cách đọc và xem thứ bạn vốn muốn đọc và xem, thay vì bằng những giờ học riêng. Nó chuyển từ khoản chi sang khoản gần như miễn phí.
Dưới ngưỡng ấy, mọi ngôn ngữ đều đòi giờ học riêng. Hai ngôn ngữ dưới ngưỡng đòi gấp đôi, và đó là lúc mọi thứ sụp.
Còn về việc duy trì: Cepeda và cộng sự (2006) cho thấy ôn giãn cách hiệu quả nhất khi bạn quay lại cùng một tài liệu. Một ngôn ngữ đã ở trên ngưỡng chỉ cần vài giờ mỗi tháng để không mai một — điều mà một ngôn ngữ ở mức A2 không làm được.
Có những hoàn cảnh mà việc học song song là hợp lý — công việc đòi hỏi, hoặc bạn đã có một ngôn ngữ trên ngưỡng. Nếu vậy, bằng chứng gợi ý bốn điều kiện.
Một: đừng chọn hai ngôn ngữ gần nhau. Học tiếng Tây Ban Nha và tiếng Ý cùng lúc là mời gọi đúng loại nhiễu mà Rothman và Lindqvist mô tả. Tiếng Tây Ban Nha và tiếng Nhật thì an toàn hơn nhiều.
Hai: giữ chúng ở hai trình độ khác nhau. Một ngôn ngữ đang ở giai đoạn duy trì và một ngôn ngữ đang ở giai đoạn xây dựng thì dễ hơn nhiều so với hai ngôn ngữ cùng ở giai đoạn xây dựng.
Ba: tách chúng ra theo bối cảnh, không theo giờ đồng hồ. Green và Abutalebi cho thấy kiểm soát ngôn ngữ thích nghi theo bối cảnh sử dụng. Một ngôn ngữ cho công việc và một cho giải trí thì tự tách; hai ngôn ngữ đều học ở bàn thì không.
Bốn: đừng chia đều. Bảy phần cho một, ba phần cho một, thì ít nhất một trong hai sẽ vượt ngưỡng. Năm-năm thì có thể không cái nào vượt.
Tục ngữ đúng về số giờ và về ngưỡng. Hai mươi lăm phần trăm của hai ngôn ngữ thật sự kém hơn năm mươi phần trăm của một, vì phần thưởng nằm phía trên một ngưỡng cao và tuyến tính không phải là hình dạng của đường cong.
Tục ngữ sai về bản chất của ngôn ngữ. Nghề thì tách biệt; ngôn ngữ thì chia nhau nền móng, và người đã học một ngoại ngữ học ngoại ngữ tiếp theo dễ hơn — đó là phát hiện của Cenoz, và nó đi ngược lại phép ẩn dụ về nghề.
Và tục ngữ sai hẳn khi áp vào bên trong một ngôn ngữ, nơi việc chuyên sâu vào một kỹ năng làm hỏng các kỹ năng còn lại.
Cách phát biểu chính xác hơn cho việc học ngôn ngữ có lẽ là: một nghề cho chín rồi hãy học nghề thứ hai — và trong mỗi nghề thì phải làm đủ chín việc.
Không thành tục ngữ được. Nhưng nó mô tả đúng hình dạng của vấn đề.
Cùng nội dung ấy, kể lại bằng lời giản dị — dành cho bạn đọc nhỏ tuổi, hoặc cho bất kỳ ai muốn nắm ý chính thật nhanh.
Có câu một nghề cho chín còn hơn chín nghề. Câu ấy có đúng với việc học ngoại ngữ không?
Đúng một phần. Và chỗ nó sai thì sai theo một cách rất đáng chú ý.
Phần thưởng từ một ngoại ngữ không dâng lên theo đường thẳng. Nó nằm phía trên một cái ngưỡng, và cái ngưỡng ấy cao.
Dưới ngưỡng, bạn không đọc nổi thứ mình muốn đọc, không theo nổi một cuộc trò chuyện thật — nên thứ tiếng ấy gần như chẳng trả lại cho bạn gì mà vẫn phải nuôi liên tục. Trên ngưỡng, nó bắt đầu tự nuôi chính nó.
Hai lần không vẫn là không. Đó mới là lý do thật khiến câu tục ngữ đúng ở đây — không phải vì chuyên nhất là một đức tính, mà vì phần thưởng nằm ở chỗ ấy.
Nếu câu chuyện dừng ở đó thì đây chỉ là một câu tục ngữ khoác áo blouse.
Người vốn đã biết hai thứ tiếng thường học thứ tiếng thứ ba tốt hơn người chỉ biết một, khi đã kiểm soát các yếu tố khác. Điều này mâu thuẫn thẳng với cách đọc thô của câu tục ngữ — nếu học nhiều thứ tiếng làm loãng năng lực thì người song ngữ phải học kém hơn. Họ không kém hơn.
Lý do: người từng học một ngoại ngữ mang theo chính cái kinh nghiệm học một ngoại ngữ. Họ biết cách để ý tới hình thức, biết rằng có những thứ không dịch được, và chịu đựng được việc không hiểu.
Đây là quy tắc cụ thể, và nó không phải quy tắc mà câu tục ngữ đưa ra:
Hai thứ tiếng gần nhau học cùng lúc thì mang tới rất nhiều trợ giúp và rất nhiều nhiễu. Hai thứ tiếng xa nhau học cùng lúc thì chẳng mang tới cái nào.
Người học không vay mượn có chọn lọc; họ vay nguyên khối từ thứ tiếng nào thấy gần nhất — kể cả khi việc ấy sinh ra lỗi. Và một ngoại ngữ đã học trước thường chen lên đứng trước cả tiếng mẹ đẻ: tiếng Anh của bạn sẽ tự chèn vào giữa tiếng Việt và thứ tiếng Đức bạn mới bắt đầu.
Với một người Việt học tiếng Trung và tiếng Nhật cùng lúc thì điều này rất cụ thể. Những chữ Hán dùng chung giúp khổng lồ về mặt nghĩa và liên tục đánh lừa về mặt âm, vì cùng một chữ đọc lên hoàn toàn khác nhau trong hai thứ tiếng. Lợi thế và cái bẫy đến từ đúng cùng một nguồn.
Khi người song ngữ phải chuyển ngôn ngữ theo hiệu lệnh, có một cái giá đo được. Và nó bất đối xứng: chuyển ngược về thứ tiếng mạnh hơn lại tốn hơn chuyển sang thứ tiếng yếu hơn.
Lời giải thích: để nói được thứ tiếng yếu, bộ não phải kìm thứ tiếng mạnh xuống mạnh hơn — và cái sự kìm ấy phải được gỡ ra trên đường về.
Nói cho sòng phẳng về phạm vi: đây là những cú chuyển tính bằng mili giây, không phải sáng tiếng Nhật, tối tiếng Đức. Nhưng nó cho thấy giữ hai hệ thống cùng sống là có cái giá của nó.
Có một tầng mà ở đó nó không sai một phần mà sai hoàn toàn: bên trong một ngôn ngữ.
Nghe, nói, đọc, viết không thay thế được cho nhau. Chuyên vào độ chính xác và bỏ rơi sự trôi chảy thì tạo ra một người viết đúng mà không nói được.
Trong phạm vi một ngôn ngữ, chín nghề mới là câu trả lời đúng.
Qua nhiều lĩnh vực, việc luyện tập có chủ đích chỉ giải thích được chừng 12% khác biệt về thành tích. Số giờ đổ vào một thứ thì quan trọng, nhưng chúng không phải toàn bộ câu chuyện, và chẳng có cái ngưỡng thần kỳ nào biến một người thành chuyên gia.
Ở phía bên kia, những con số ngôn ngữ mà người ta trưng ra gần như luôn bị thổi phồng. Lần theo hồ sơ cho kỹ thì những người đa ngữ thật sự phi thường thường có một lõi nhỏ vài thứ tiếng mạnh, cộng một cái đuôi dài ở mức đọc hiểu.
Mà điều thú vị là: đó đúng là cái hình dạng câu tục ngữ mô tả — nhưng đạt được theo lối tuần tự, chứ không phải bằng cách chỉ chọn một.
Không phải cả đời chỉ học một, cũng không phải thích học bao nhiêu thì học:
Hãy đưa một ngôn ngữ vượt lên trên cái ngưỡng dùng được, rồi mới thêm thứ tiếp theo.
Dùng được ở đây có nghĩa cụ thể: bạn đọc được thứ mình muốn đọc mà không phải tra liên tục, và theo được một cuộc trò chuyện thật. Với phần lớn mọi người, đó là khoảng B1 cao hoặc B2. Trên vạch ấy, một ngôn ngữ chỉ cần vài giờ mỗi tháng là không phai — điều mà một ngôn ngữ ở mức A2 không làm nổi.
Một cách phát biểu chính xác hơn có lẽ là: làm cho một nghề tới nơi tới chốn, rồi hãy lấy nghề thứ hai — còn bên trong mỗi nghề thì làm cả chín việc.
Nó sẽ chẳng bao giờ thành một câu tục ngữ. Nhưng nó mô tả đúng hình dạng của vấn đề.
Các bài viết này tổng hợp những nghiên cứu đã được công nhận rộng rãi trong khoa học học tập và ngôn ngữ học. Nguồn chính và tài liệu đọc thêm:
Câu hỏi ngầm giả định rằng tập trung là một cơ bắp để luyện. Bằng chứng chắc nhất lại nói phần luyện được hầu như không...
Không có thời gian, không có khiếu, già rồi — mấy câu ấy là lời giải thích chứ không phải nguyên nhân. Thứ đo được lại t...
Không phải một chuyện mà bốn, chạy trên những cái đồng hồ cách nhau hàng tỉ lần: một sóng ở 400 mili-giây, một từ được k...