Những điều thơ ca đem lại trong các giai đoạn đời người

Thơ là thứ vô dụng nhất mà mọi nền văn hóa đều có.

Nó không dựng được nhà, không chữa được bệnh, không nuôi được ai. Vậy mà chưa có xã hội nào phát hiện ra nó rồi quyết định bỏ đi. Trước cả khi có chữ viết, con người đã ghép lời theo nhịp — và họ ghép như vậy vì một lý do.

Bài viết này không bàn thơ hay hay dở. Nó xếp lại những gì nghiên cứu cho thấy thơ thực sự làm gì trong đầu một con người, và làm những việc khác nhau ở những tuổi khác nhau.

Trước khi hiểu: nhịp điệu vào trước nghĩa

Điều đầu tiên một đứa trẻ nghe được từ mẹ không phải là từ ngữ. Đó là đường nét của lời nói.

Fernald (1985) cho thấy trẻ bốn tháng tuổi thích nghe cách người lớn nói với trẻ con hơn cách họ nói với nhau — cao độ được kéo rộng ra, nhịp chậm lại, các câu lặp và ngân dài. Nói cách khác thì cách bản năng nhất mà một người mẹ nói với con mình đã là một dạng thơ trước khi nó là ngôn ngữ.

Hát ru đưa điều này đi xa thêm một bước. Ru con không truyền đạt gì cả — thông tin trong một bài hát ru gần bằng không. Cái nó truyền là nhịp đều, cao độ ổn định, và sự an toàn. Đứa trẻ chưa hiểu gió mùa thu mẹ ru con ngủ nghĩa là gì, nhưng nó đang học một điều còn nền tảng hơn: tiếng Việt có nhịp, và nhịp ấy là nơi an toàn.

Ba đến sáu tuổi: vần điệu dự báo khả năng đọc

Chỗ này mới là nơi bằng chứng sắc nhất, và nó gây ngạc nhiên cho hầu hết phụ huynh.

MacLean, Bryant và Bradley (1987) theo dõi trẻ em từ ba tuổi ba tháng và đo một thứ tưởng như vặt vãnh: đứa trẻ thuộc bao nhiêu bài đồng dao. Rồi họ theo các em ấy vào những năm đi học đầu tiên.

Kết quả thu được: số bài đồng dao một đứa trẻ thuộc ở tuổi lên ba dự báo được khả năng nhận thức âm vị và khả năng đọc của nó sau này — và mối liên hệ ấy vẫn còn sau khi đã kiểm soát chỉ số thông minh và hoàn cảnh gia đình. Bryant và cộng sự (1990) lần lại con đường ấy chi tiết hơn và lần ra chuỗi nhân quả: biết vần và điệp âm dẫn tới nhận ra âm vị, nhận ra âm vị dẫn tới đọc.

Nhìn kỹ thì lý do rất dễ hiểu. Muốn nhận ra rằng cào và cáo hiệp vần, đứa trẻ phải tách âm tiết ra làm hai phần. Đó chính xác là thao tác mà việc học đọc đòi hỏi. Đồng dao là bài tập nhận thức âm vị được ngụy trang thành trò chơi — và nó có mặt trong mọi nền văn hóa vì mọi nền văn hóa đều cần nó.

Goswami (2011) đẩy điều này thêm một tầng. Công trình của bà về chứng khó đọc cho thấy nhiều trẻ mắc chứng này gặp khó khăn ở việc bắt nhịp của lời nói — cụ thể là ở việc theo dõi đường bao biên độ, tức là chỗ âm thanh mạnh lên rồi yếu đi. Nói cách khác thì thứ mà thơ khuếch đại lên chính là thứ mà một số trẻ đang chật vật với nó. Đây là cơ sở cho các can thiệp dựa trên nhịp điệu.

Sáu đến mười hai tuổi: thơ là cách trí nhớ được thiết kế

Trước khi có chữ viết, toàn bộ tri thức của một dân tộc phải nằm trong đầu người. Câu hỏi là: làm sao giữ được hàng nghìn dòng mà không sai?

Câu trả lời là thơ.

Albert Lord (1960), nối tiếp Milman Parry, tới vùng Balkan những năm 1930 để nghe những người hát rong mù chữ ứng tác các bản anh hùng ca dài hàng nghìn dòng. Ông phát hiện họ không thuộc lòng từng chữ. Họ nắm một khuôn — một hệ thống công thức vừa khớp với khuôn nhịp — và dựng lại bài ca mỗi lần hát. Đó cũng chính là cách Iliad và Odyssey tồn tại trước khi được chép xuống.

David Rubin (1995) phân tích cơ chế này có hệ thống trong cuốn sách về trí nhớ trong truyền thống truyền miệng. Kết luận của ông có thể phát biểu gọn: mỗi ràng buộc hình thức của thơ là một cơ chế sửa lỗi. Nhịp loại bỏ những từ sai số âm tiết. Vần loại bỏ những từ sai âm cuối. Hình ảnh cụ thể giữ chỗ cho ý. Khi bạn quên một chữ, ba lớp ràng buộc ấy cùng chỉ về gần như một khả năng duy nhất.

Nó giải thích vì sao trẻ con thuộc thơ dễ hơn thuộc văn xuôi cùng độ dài, và vì sao mọi hệ thống giáo dục cổ đại đều bắt đầu bằng việc học thuộc thơ. Không phải vì người xưa sùng bái văn chương. Vì đó là định dạng lưu trữ tốt nhất mà họ có.

Một ghi chú trung thực: vần làm câu nói có vẻ đúng hơn

Ở đây cần dừng lại, vì có một phát hiện mà bất kỳ bài viết ca ngợi thơ nào cũng có nghĩa vụ phải nói ra.

McGlone và Tofighbakhsh (2000) đưa cho người tham gia những câu châm ngôn xa lạ, một số có vần và một số được diễn đạt lại thành không vần nhưng nghĩa y hệt. Ví dụ woes unite foes so với woes unite enemies.

Kết quả thu được: người ta đánh giá bản có vần là mô tả đúng về đời sống con người hơn hẳn bản không vần. Cùng một nội dung. Chỉ khác cái vần.

Cách giải thích được chấp nhận là sự trôi chảy trong xử lý: câu nào dễ xử lý hơn thì cảm thấy đúng hơn, và ta nhầm cảm giác dễ chịu ấy với sự thật. Obermeier và cộng sự (2013) ghi nhận cùng cơ chế trong phản ứng thẩm mỹ với thơ — nhịp và vần làm tăng cả mức độ ưa thích lẫn phản ứng cảm xúc, và sự trôi chảy là chỗ trung gian.

Đây không phải chuyện vui bên lề chút nào. Đây là lý do khẩu hiệu quảng cáo có vần, lý do tuyên truyền có vần, lý do những câu tục ngữ sai vẫn sống dai. Thơ có sức thuyết phục vượt quá độ đúng của nó — và biết điều đó là một phần của việc đọc thơ cho tử tế.

Tuổi thiếu niên: gọi tên được thì chịu được

Ở tuổi mười lăm, một điều mới xảy ra: đứa trẻ có những cảm xúc mà nó chưa có từ để gọi.

Lieberman và cộng sự (2007) làm một thí nghiệm nay đã thành kinh điển. Người tham gia xem những khuôn mặt biểu lộ cảm xúc mạnh trong máy quét não. Khi họ chỉ nhìn, hạch hạnh nhân — vùng cảnh báo của não — hoạt động mạnh. Khi họ được yêu cầu chọn một từ mô tả cảm xúc trên khuôn mặt ấy, hoạt động của hạch hạnh nhân giảm xuống, trong khi vùng vỏ não trước trán bụng bên tăng lên.

Hiện tượng này được gọi là affect labeling — gán nhãn cho cảm xúc. Torre và Lieberman (2018) cho rằng nó vận hành như một dạng điều hòa cảm xúc ngầm: bạn không cố dập cảm xúc xuống, bạn chỉ đặt tên cho nó, và nó dịu đi.

Bây giờ hãy nhìn thơ dưới ánh sáng đó. Thơ là việc gọi tên cảm xúc một cách chính xác, được thực hiện bởi những người giỏi việc ấy nhất. Một thiếu niên đọc một câu thơ diễn tả đúng cái nó đang thấy trong lòng không chỉ đang thưởng thức văn chương. Nó đang nhận được một cái nhãn cho một thứ trước đó chưa có hình dạng — và cùng với cái nhãn là một cảm giác rằng mình không phải người đầu tiên thấy như thế.

Về việc viết thơ, cần nói cho đúng mức. Pennebaker (1997) cho thấy viết về trải nghiệm cảm xúc có lợi cho sức khỏe tinh thần và thể chất. Nhưng phân tích tổng hợp của Frattaroli (2006), gộp hơn hai trăm nghiên cứu, ghi nhận hiệu ứng nhỏ — có thật, nhất quán, nhưng khiêm tốn hơn nhiều so với cách nó thường được kể lại. Viết ra thì tốt. Nó không phải phép chữa.

Tuổi trưởng thành: vì sao một câu thơ làm ta nổi da gà

Có một hiện tượng ai cũng biết mà ít ai nghĩ là có thể đo được: cảm giác gai người khi gặp một câu thơ đúng chỗ.

Wassiliwizky và cộng sự (2017) đo nó. Họ cho người tham gia nghe thơ trong lúc ghi điện da, quay phim vùng da nổi gai, và quét não. Họ ghi nhận ba điều đáng chú ý.

Một, thơ gây ra phản ứng gai người ở phần lớn người tham gia, kèm theo phản ứng sinh lý đo được — không phải chuyện tưởng tượng.

Hai, những phản ứng ấy đi cùng hoạt động ở vùng tưởng thưởng của não, gồm nhân vòng cung — chính hệ thống phản ứng với âm nhạc, thức ăn ngon và những thứ ta thèm muốn.

Ba, và đây là chi tiết đẹp nhất: đỉnh cảm xúc rơi vào cuối các khổ thơ, đúng chỗ mà cấu trúc hình thức khép lại. Hình thức không phải cái vỏ đựng cảm xúc. Hình thức là nơi cảm xúc xảy ra.

Miall và Kuiken (1994) mô tả cơ chế bổ trợ: sự tiền cảnh hóa. Khi một câu thơ phá vỡ cách nói thông thường — một trật tự lạ, một so sánh không ai nghĩ tới — người đọc chậm lại, và cái chậm lại ấy kéo theo phản ứng cảm xúc. Thơ hoạt động bằng cách làm ngôn ngữ trở nên khó vừa đủ để ta phải nhìn nó.

Vì sao ta lại thích thơ buồn

Đây là một nghịch lý lâu đời: nếu con người tránh đau khổ, vì sao ta lại tìm đọc những bài thơ về mất mát, và vì sao ta gọi chúng là đẹp?

Menninghaus và cộng sự (2017) đề xuất một mô hình gọi là giữ khoảng cách và ôm lấy. Nghệ thuật đồng thời làm hai việc trái ngược. Nó giữ khoảng cách: ta biết đây là một bài thơ, không phải tang lễ của chính ta, nên nỗi buồn không đe dọa. Và nó ôm lấy: chính vì an toàn, ta cho phép mình cảm nhận sâu hơn mức ta cho phép trong đời thật.

Kết quả là một trạng thái hiếm — được buồn một cách trọn vẹn mà không bị nỗi buồn ấy làm hại. Với người trưởng thành, đó có lẽ là điều thơ cho nhiều nhất: một nơi để tập cảm những thứ mà đời sẽ bắt ta cảm thật.

Tuổi già: câu thơ là thứ ở lại sau cùng

Ai từng ngồi bên một người mắc sa sút trí tuệ đều thấy điều này: người không còn nhớ tên con mình vẫn hát trọn một bài hát cũ, hoặc đọc trọn một đoạn thơ học từ bảy mươi năm trước.

Điều đó không phải ngẫu nhiên. Cuddy và Duffin (2005) ghi nhận rằng khả năng nhận ra âm nhạc quen thuộc thường được bảo tồn ngay cả khi trí nhớ ngôn từ đã suy sụp nặng. Jacobsen và cộng sự (2015), công bố trên Brain, tìm thấy một phần lý do giải phẫu: vùng não gắn với trí nhớ âm nhạc dài hạn nằm ở khu vực tương đối ít bị tổn thương trong bệnh Alzheimer.

Thơ học thuộc từ nhỏ là họ hàng gần của âm nhạc theo đúng nghĩa này — nó cũng có nhịp, cũng có cao độ, cũng được lưu như một chuỗi vận động chứ không như một mẩu thông tin. Đó là lý do câu Kiều còn ở lại sau khi rất nhiều thứ khác đã đi.

Phần chưa chắc chắn thì phải nói thẳng: tổng quan Cochrane của Woods và cộng sự (2018) về liệu pháp hồi tưởng cho người sa sút trí tuệ kết luận rằng lợi ích là nhỏ và độ chắc chắn thấp. Thơ không chữa được sa sút trí tuệ, và không nên hứa hẹn điều đó.

Nhưng đó không phải điều đang được nói. Điều đang được nói là: khi ngôn ngữ rút đi, thứ rút đi sau cùng là thứ có nhịp — và điều đó có nghĩa là những câu thơ ta học năm sáu tuổi sẽ là những câu cuối cùng còn lại. Đáng để chọn cho kỹ.

Điều tiếng Việt cho riêng nó

Mỗi ngôn ngữ làm thơ theo cách mà cấu trúc của nó cho phép, và tiếng Việt có một cách rất riêng.

Thơ tiếng Việt tính bằng thanh điệu, không phải bằng trọng âm. Thơ tiếng Anh dựa trên nhịp mạnh nhẹ; thơ tiếng Việt dựa trên luật bằng — trắc. Điều này nghĩa là nhạc tính của một câu thơ Việt gắn liền với chính hệ thanh mà đứa trẻ đã học từ trước khi biết nói câu hoàn chỉnh. Nhịp thơ Việt là nhịp của tiếng Việt, không phải một lớp áo khoác lên trên.

Lục bát là một khuôn mà người Việt biết mà không cần ai dạy. Sáu chữ, tám chữ, và một quy tắc gieo vần nối các dòng lại thành chuỗi không dứt. Hầu như người Việt nào cũng có thể nhận ra một câu lục bát sai luật dù chưa từng học luật — vì họ đã nghe nó từ trong nôi.

Và có một cuốn sách. Truyện Kiều là ba nghìn hai trăm năm mươi tư câu lục bát, và nó chiếm một vị trí mà rất ít nền văn học có được: một tác phẩm mà người không biết chữ vẫn thuộc hàng trăm câu, mà người ta lẩy trong câu chuyện hằng ngày, mà người ta còn dùng để bói. Đó là bằng chứng sống cho mọi thứ Rubin viết về trí nhớ truyền miệng — một văn bản dài như vậy chỉ có thể sống trong đầu dân chúng vì nó là thơ.

Vậy nên làm gì

Với trẻ dưới sáu tuổi: đồng dao, hát ru, và cho phép lặp lại đến chán. Đừng giải thích nghĩa. Nghĩa sẽ tới sau; nhịp thì phải tới trước.

Với trẻ tiểu học: học thuộc, nhưng học thuộc thứ đáng thuộc — và đừng biến nó thành bài kiểm tra. Điều đang xây là một cái kho, không phải một điểm số.

Với thiếu niên: đưa thơ nói đúng cái chúng đang thấy, kể cả khi đó không phải thơ trong sách giáo khoa. Và đừng bắt phân tích một bài thơ ngay lần đầu gặp nó — phân tích trước khi cảm là cách chắc chắn nhất để giết một bài thơ.

Với người lớn: đọc chậm, đọc thành tiếng, đọc lại. Nghiên cứu về phản ứng gai người cho thấy hiệu ứng nằm ở cấu trúc âm thanh — mà cấu trúc âm thanh thì không hiện ra khi đọc bằng mắt.

Với người già: hỏi họ thuộc bài gì. Rồi ngồi nghe. Đó thường là cánh cửa cuối cùng còn mở.

Vì sao thứ vô dụng ấy không biến mất

Quay lại câu hỏi ở đầu bài. Vì sao mọi nền văn hóa đều có thơ, và vì sao không nền nào bỏ nó đi?

Vì nó không vô dụng. Nó chỉ hữu dụng theo cách không hiện lên trong bảng lương.

Ở tuổi lên ba, nó lắp cái tai cho việc đọc. Ở tuổi lên mười, nó là định dạng lưu trữ. Ở tuổi mười lăm, nó cho ta từ để gọi những gì đang xảy ra bên trong. Ở tuổi bốn mươi, nó là chỗ ta được buồn một cách an toàn. Và ở tuổi tám mươi, nó là thứ còn lại khi rất nhiều thứ đã đi.

Năm việc khác nhau, một hình thức duy nhất. Đó là lý do vì sao con người ghép lời theo nhịp trước khi họ biết viết, và vẫn còn làm thế sau khi đã có mọi cách lưu trữ khác.