Ngữ pháp Anh và Việt gặp nhau ở đâu, rẽ lối ở đâu

Người Việt học ngữ pháp tiếng Anh thì có phần thấy quen như ở nhà, có phần lại thấy ngược đời. Chuyện đó không ngẫu nhiên. Hai thứ tiếng trùng nhau ở chỗ chúng cùng một cấu trúc và khác nhau ở chỗ chúng được dựng khác nhau — biết rõ chỗ nào là chỗ nào thì bạn thả lỏng được ở nơi bản năng của mình đúng, và dồn sức vào nơi bản năng lặng lẽ dắt bạn đi lạc. Đây là bản đồ những chỗ ngữ pháp Anh và Việt gặp nhau, và những chỗ chúng rẽ lối.

Chỗ chúng gặp nhau

Bộ khung: chủ ngữ – động từ – tân ngữ. Đây là nền chung rất quý. Cả hai thứ tiếng xếp một câu đơn giản y như nhau: Tôi yêu bạn khớp từng chữ với I love you. Cái trật tự cốt lõi ai làm gì với ai chuyển thẳng sang được, và nó đưa bạn đi xa đến bất ngờ.

Giới từ đứng trước. Như tiếng Anh, tiếng Việt đặt mấy từ chỉ quan hệ nhỏ bé của mình trước danh từ — ở nhà là at home, với bạn là with you. Giới từ dùng thấy thuận tay, vì trong cả hai thứ tiếng nó chạy cùng một chiều.

Chữ gánh việc, không phải đuôi từ. Tiếng Việt dựng nghĩa bằng cách thêm từ rời, và tiếng Anh cũng làm vậy khá nhiều — trợ động từ, từ để hỏi và những thứ tương tự. Chỗ nào tiếng Anh dùng một từ đứng riêng thay cho một đuôi từ, người Việt sẽ thấy rất quen tay.

Chỗ chúng rẽ lối

Trật tự từ bổ nghĩa — cú lộn ngược lớn nhất. Đây là chỗ khác quan trọng nhất. Tiếng Việt đặt từ miêu tả sau danh từ; tiếng Anh đặt trước. Nhà đẹp theo mặt chữ là house beautiful; sách của tôi là book of me. Sang tiếng Anh, mấy cụm ấy lộn ngược thành a beautiful house và my book. Cứ theo trật tự tiếng Việt là ra ngay cái lỗi kinh điển: a car red. Tính từ, từ sở hữu và mệnh đề quan hệ đều đảo chỗ.

Động từ đổi hình. Động từ tiếng Việt không bao giờ đổi hình — thời gian do mấy từ nhỏ như đã, đang, sẽ gánh. Tiếng Anh thì khâu thời gian vào chính động từ bằng đuôi từ và trợ động từ: -ed, -s, have gone, is going. Vì tiếng Việt không có gì tương ứng, đây là những thứ rụng đầu tiên: Yesterday I go.

Mạo từ. A, an và the đơn giản là không có trong tiếng Việt, nên chẳng có bản năng nào để chuyển sang — chỉ có một thói quen mới phải dựng.

Số nhiều và sự hòa hợp. Tiếng Việt không đánh dấu danh từ số nhiều, cũng không chia động từ theo chủ ngữ; tiếng Anh làm cả hai, với đuôi số nhiều -s và đuôi ngôi thứ ba số ít -s. Cả hai đều không tự đến.

Không có động từ to be. Trong tiếng Việt, tính từ hành xử như động từ và không cần hệ từ đi kèm: Tôi mệt theo mặt chữ là I tired. Tiếng Anh đòi có động từ nối be — I am tired — nên người Việt hay bỏ sót nó, hoặc vì sửa quá tay lại nhét nó vào những chỗ không thuộc về nó.

Cách hỏi. Tiếng Việt thường hỏi bằng một trợ từ ở cuối câu — Bạn khỏe không? Tiếng Anh thì xếp lại trật tự hoặc mượn trợ động từ: Are you well?, Do you know? Chuyện đảo ngữ và mượn do không có gì tương ứng bên tiếng Việt.

Vì sao tấm bản đồ này đáng giá

Để ý cái quy luật. Chỗ hai thứ tiếng gặp nhau — trật tự từ, giới từ — bản năng tiếng Việt của bạn là người dẫn đường đáng tin, cứ theo nó. Chỗ chúng rẽ lối — trật tự từ bổ nghĩa, đuôi động từ, mạo từ, sự hòa hợp, hệ từ, câu hỏi — thì chính cái bản năng ấy thành cái bẫy, vì dịch từ tiếng Việt trong đầu cho ra kết quả sai hẳn. Gần như mọi lỗi ngữ pháp dai dẳng của người Việt đều nằm trong danh sách thứ hai.

Dùng nó thế nào

• Cứ tin bộ khung chung. Yên tâm dựa vào trật tự chủ ngữ – động từ – tân ngữ và vào giới từ; ở đây tiếng mẹ đẻ đỡ cho bạn.
• Chủ động lộn ngược các từ bổ nghĩa. Rèn cho mình đặt tính từ, từ sở hữu và mệnh đề quan hệ trước danh từ cho tới khi nó thành phản xạ.
• Chủ động thêm những gì tiếng Việt bỏ trống. Đuôi thì của động từ, mạo từ, đuôi số nhiều và đuôi hòa hợp -s, cùng động từ nối be thì bản năng của bạn sẽ không mách cho, nên hãy chú ý có ý thức và nhờ người sửa bài viết của bạn.
• Học các dạng câu hỏi và câu phủ định như cấu trúc cố định, đừng cố suy ra từ tiếng Việt.

Chốt lại

Tiếng Anh và tiếng Việt chung một bộ khung — chủ ngữ, động từ, tân ngữ — mà rẽ lối ở gần như mọi thứ bám quanh cái khung ấy: trật tự từ bổ nghĩa, hình dạng động từ, và mấy từ nhỏ đánh dấu số lượng, tính xác định và thời gian. Hãy tựa vào bộ khung, và canh chừng đám cành. Một khi đã thuộc cái danh sách ngắn và đoán trước được về những chỗ hai hệ ngữ pháp khác nhau, bạn thôi ngạc nhiên trước lỗi của chính mình — và bắt đầu chặn chúng từ trước.