Ngoại ngữ không dựng trên đất trống mà trên nền của thứ tiếng bạn đã nói. Khả năng đọc viết, các khái niệm và nhận thức siêu ngôn ngữ chuyển từ tiếng mẹ đẻ sang ngôn ngữ thứ hai ra sao — vì sao một tiếng mẹ đẻ vững thì đỡ cho bạn, còn một tiếng mẹ đẻ bị bỏ bê thì làm khó bạn.
Ta hay hình dung học ngoại ngữ như bắt đầu từ con số không — như thể thứ tiếng mới phải dựng trên một mảnh đất trống. Nhưng chưa bao giờ vậy cả. Nó dựng trên nền của thứ tiếng bạn đã có. Và cái nền tiếng mẹ đẻ ấy chắc đến đâu hóa ra ảnh hưởng cực lớn tới chuyện bạn học ngôn ngữ thứ hai tốt và nhẹ nhàng đến mức nào — một sự thật gói trong một trong những ý quan trọng nhất của cả ngành nghiên cứu song ngữ.
Hàng chục năm nghiên cứu chỉ ra một nguyên lý đổi hẳn cách ta nghĩ về việc học ngoại ngữ: phần lớn những gì bạn biết và làm được bằng một thứ tiếng đều sẵn đó để dùng cho thứ tiếng kia. Nằm dưới các thứ tiếng riêng rẽ của bạn là một năng lực chung, ngầm — thứ mà một lý thuyết có ảnh hưởng gọi là năng lực nền chung. Vậy học một ngôn ngữ thứ hai không hẳn là bắt đầu lại, mà là chuyển sang và dán nhãn mới cho những gì bạn đã có. Mà bạn chỉ chuyển được thứ mình đã dựng lên từ trước.
Khả năng đọc viết. Nếu bạn đọc và viết tốt bằng tiếng mẹ đẻ thì về căn bản bạn đã hiểu đọc là gì: đổi con chữ thành âm, bám theo mạch nghĩa, suy ra những gì không viết ra. Mấy kỹ năng đó chuyển sang được, nên một người đọc tốt ở tiếng này sẽ thành người đọc tốt ở tiếng kia nhanh hơn nhiều so với người chưa từng biết chữ. Bạn không học đọc lại từ đầu; bạn học đọc dưới một hệ mã mới.
Khái niệm và vốn hiểu biết nền. Bạn không phải học lại con sông là gì, lời hứa là gì, hay quang hợp là gì khi gặp mấy từ ấy trong thứ tiếng mới — bạn chỉ gắn một cái nhãn mới lên một khái niệm đã có. Mọi ý niệm và mọi mảng hiểu biết nền bạn dựng qua thứ tiếng đầu tiên đều đang chờ được dùng lại, và vì thế mà hiểu một thứ tiếng mới phụ thuộc rất nhiều vào những gì bạn đã biết.
Nhận thức siêu ngôn ngữ. Biết rằng ngôn ngữ chạy theo quy luật, rằng từ được ghép từ các mảnh, hay động từ với thì rốt cuộc là gì — những thứ nắm được đầu tiên qua chính tiếng của mình — mới là cái giúp bạn hiểu nổi bất kỳ lời giảng nào về thứ tiếng mới. Thiếu nó, mấy bài ngữ pháp chỉ là tiếng ồn.
Tư duy và cách học. Suy luận, tóm ý, bám theo một lập luận, và đơn giản là biết cách học — những khả năng phần lớn lớn lên qua tiếng mẹ đẻ — chuyển thẳng sang ngôn ngữ thứ hai.
Vì chuyển sang được nhiều đến thế nên chiều ngược lại cũng đúng: một tiếng mẹ đẻ lung lay cho một bệ đỡ lung lay. Vì thế mà bỏ bê tiếng mẹ đẻ của trẻ trong lúc vội dạy chúng thứ tiếng thứ hai có thể âm thầm phản tác dụng. Một đứa trẻ bị bỏ mặc cho mất dần tiếng nhà trước khi thứ tiếng mới đứng vững có thể yếu ở cả hai — không còn cái nền nào cho việc chuyển giao. Một tiếng mẹ đẻ mạnh không phải đối thủ của ngôn ngữ thứ hai. Nó là mảnh đất mà ngôn ngữ thứ hai đứng lên.
Tiếng mẹ đẻ không chỉ đỡ cho bạn; đôi khi nó cũng dắt bạn đi sai. Một cái âm nó không có, một luật ngữ pháp chạy khác, một người bạn giả đã trượt nghĩa — mấy thứ ấy có thật, và giới ngôn ngữ học gọi là chuyển giao tiêu cực. Nhưng đặt cạnh khối chuyển giao tích cực khổng lồ về đọc viết, khái niệm và tư duy, sự chen ngang này nhỏ và trị được. Xét chung, một tiếng mẹ đẻ vững là một món vốn quý chứ không phải chướng ngại.
Ngoại ngữ chưa bao giờ thật sự được học trên đất trống. Nó dựng trên nền của thứ tiếng bạn đã nói — khả năng đọc viết, các khái niệm, và cái cảm về việc ngôn ngữ vận hành ra sao. Hãy làm cái nền ấy chắc lại, giữ lấy nó và chủ động dùng nó, rồi thứ tiếng mới sẽ có chỗ vững để đứng. Món quà quý nhất bạn trao được cho một người học ngoại ngữ mai sau — dù là trẻ con hay người lớn — có lẽ là một sự làm chủ sâu và tự tin đối với chính tiếng mẹ đẻ của họ.
Cùng nội dung ấy, kể lại bằng lời giản dị — dành cho bạn đọc nhỏ tuổi, hoặc cho bất kỳ ai muốn nắm ý chính thật nhanh.
Chúng ta hay nói về việc học ngoại ngữ như thể đang xây trên nền đất trống. Không bao giờ như vậy cả. Nó mọc lên trên thứ tiếng bạn đã có.
Bên dưới hai thứ tiếng của bạn là một năng lực dùng chung. Phần lớn những gì bạn làm được bằng tiếng thứ nhất đều lặng lẽ sẵn sàng cho tiếng thứ hai — nghĩa là học một thứ tiếng mới ít giống việc làm lại từ đầu, mà giống việc dọn sang nhà mới rồi dán lại nhãn.
Nhưng bạn chỉ chuyển sang được những gì bạn đã dựng nên từ trước.
Thời gian bỏ ra để một đứa trẻ đọc giỏi và nói tự tin bằng tiếng mẹ đẻ không phải là thời gian lấy đi của tiếng Anh. Đó là cái nền mà tiếng Anh sẽ đứng lên.
Các bài viết này tổng hợp những nghiên cứu đã được công nhận rộng rãi trong khoa học học tập và ngôn ngữ học. Nguồn chính và tài liệu đọc thêm:
Câu hỏi ngầm giả định rằng tập trung là một cơ bắp để luyện. Bằng chứng chắc nhất lại nói phần luyện được hầu như không...
Không có thời gian, không có khiếu, già rồi — mấy câu ấy là lời giải thích chứ không phải nguyên nhân. Thứ đo được lại t...
Không phải một chuyện mà bốn, chạy trên những cái đồng hồ cách nhau hàng tỉ lần: một sóng ở 400 mili-giây, một từ được k...