Từ vựng hay ngữ pháp quan trọng hơn?

Thầy cô và người học cãi nhau về chuyện này cả trăm năm nay: học một thứ tiếng thì cái nào quan trọng hơn — từ vựng hay ngữ pháp? Có người tin vào bài luyện ngữ pháp như tín đồ; người khác khăng khăng chỉ cần từ vựng. Câu trả lời thành thật không phải một cái hòa cho phải phép kiểu cả hai quan trọng như nhau. Có một câu trả lời thực tế — từ vựng gánh phần nặng hơn, nhất là buổi đầu — nhưng kèm một chỗ ngoặt quan trọng về việc cán cân ấy nghiêng lại thế nào khi bạn tiến lên.

Phép thử quyết định: thiếu cái nào thì còn sống được?

Cách gọn nhất để phân xử là hỏi xem bạn sống thiếu cái nào được. Nhà ngôn ngữ học David Wilkins đã nói một câu để đời từ mấy chục năm trước: Không có ngữ pháp thì truyền đạt được rất ít; không có từ vựng thì không truyền đạt được gì. Hình dung một người đi du lịch có từ mà không có ngữ pháp — hôm qua… tôi… đi… cửa hàng… mua… thức ăn. Vụng, nhưng bạn hiểu trọn. Giờ hình dung chiều ngược lại: ngữ pháp hoàn hảo bọc quanh những từ bạn không biết. Chẳng có tin gì đi qua cả. Từ vựng chở nghĩa; ngữ pháp chỉ xếp đặt nghĩa ấy. Bỏ ngữ pháp thì thông điệp khập khiễng mà vẫn còn; bỏ từ vựng thì không còn thông điệp nào.

Vì sao từ vựng thường thắng — nhất là buổi đầu

Vì thế mà ở những chặng đầu, từ vựng là khoản đầu tư khôn hơn. Giao tiếp chạy bằng những từ mang nội dung, và có đủ từ — thêm cử chỉ và bối cảnh — là bạn hiểu người ta và người ta hiểu bạn, từ rất lâu trước khi ngữ pháp gọn gàng. Nghiên cứu về đọc hiểu cũng nói y vậy: bạn nắm được một văn bản đến đâu phần lớn tùy vào số từ bạn biết trong đó. Ngược lại, ngữ pháp là một hệ tương đối nhỏ và hữu hạn; một nhúm cấu trúc hay gặp đã đưa bạn đi được rất xa. Còn từ vựng thì gần như vô hạn và phải góp từng từ một, nên đó mới là chỗ cần dốc sức nhiều hơn và gấp hơn.

Ngữ pháp làm gì — và vì sao nó không phải thứ bỏ qua được

Chẳng câu nào ở trên biến ngữ pháp thành thứ bỏ được. Ngữ pháp là chất keo gắn các từ lại thành nghĩa chính xác. Nó cho biết ai làm gì với ai, lúc nào, và chuyện đó đã xảy ra thật hay mới chỉ có thể — những chỗ phân biệt mà riêng từ vựng không phải lúc nào cũng chở nổi. Chó cắn người và người cắn chó dùng đúng những từ ấy; chỉ ngữ pháp mới tách được hai câu. Khi ý của bạn phức tạp và trừu tượng dần lên, ngữ pháp thành ranh giới giữa được hiểu đại khái và nói ra đúng điều mình muốn nói. Còn ở những mức cao nhất, làm chủ những chỗ tinh vi của ngữ pháp — và cái luật gần như ngữ pháp về những từ nào đi với từ nào — chính là phần lớn cái tách một người nói tốt khỏi một người nói tự nhiên như bản xứ.

Một thế đối lập giả

Đây là chỗ ngoặt làm tan cuộc tranh cãi cũ: từ vựng và ngữ pháp thật ra không phải kỳ phùng địch thủ, vì chúng không hẳn là hai thứ tách rời. Rất nhiều thứ ta gọi là ngữ pháp nằm sẵn trong các cụm — những kết hợp từ và cụm cố định như make a decision hay used to — thứ bạn học như từ vựng mà bên trong đã cõng sẵn ngữ pháp. Học ngôn ngữ theo những mảnh dựng sẵn ấy là bạn thấm cấu trúc và từ vựng cùng một lúc. Cho nên câu hỏi thật không phải chọn cái nào — bạn cần cả hai — mà là dồn sự chú ý có hạn của mình vào đâu ở mỗi chặng.

Thật ra cả hai được tiếp thu thế nào

Cũng nên biết rằng chẳng cái nào chủ yếu dựng lên bằng cách thuộc lòng quy tắc. Cả từ vựng lẫn ngữ pháp phần lớn được thấm theo cùng một lối: gặp đi gặp lại trong thứ đầu vào hiểu được — qua đọc và nghe — cho tới khi chúng thành trực giác. Học ngữ pháp rõ ràng có vai trò thực tế nhưng chỉ là phụ tá: nó giúp bạn nhận ra một cấu trúc và soát lại mình cho đúng. Còn quy tắc học vẹt trong thế trơ trọi thì không đẻ ra sự trôi chảy, y như một danh sách từ học vẹt. Động cơ của cả hai là sự tiếp xúc; việc học quy tắc chỉ là bánh lái.

Phán quyết, và một cán cân thực tế

Vậy nếu buộc phải nghiêng về một bên, hãy nghiêng về từ vựng — nhưng để cán cân dịch dần khi bạn tiến lên:

• Chặng đầu, ưu tiên từ vựng, và học theo cụm. Góp lấy một vốn từ lớn, dùng được, và đừng dằn vặt vì ngữ pháp chưa chuẩn — nói cho người ta hiểu đã.
• Chặng giữa, tiếp tục bồi từ vựng, thêm vào một cái khung ngữ pháp nhẹ — lộ trình của một cuốn giáo trình tử tế là đủ — còn phần lớn ngữ pháp thì để nó tự thấm qua đọc và nghe.
• Chặng nâng cao, đầu tư có chủ ý hơn vào những chỗ tinh vi: sự chính xác, sắc thái, văn phong, và cái khuôn ngầm về những từ nào thuộc về nhau. Đây mới là mảnh đất giành lấy sự trôi chảy thật.

Chốt lại

Từ vựng mở cửa; ngữ pháp bày biện căn phòng. Nếu bạn mới bắt đầu, hãy dồn phần lớn sức cho cái cửa — chữ nghĩa mới là thứ đưa chân bạn vào bên trong. Nhưng đừng đọc câu trả lời này thành ngữ pháp không quan trọng. Một thứ tiếng mà bạn sống được ở trong đó cần cả hai: một kho từ đủ giàu để nói được mọi thứ, và ngữ pháp để nói cho thật chính xác.