Tiếng Estonia

Tiếng Estonia có một đặc điểm mà giới ngôn ngữ học trích dẫn liên tục vì gần như không tìm được ở đâu khác: nó phân biệt ba bậc độ dài.

Hầu hết ngôn ngữ trên đời chỉ có ngắn và dài. Tiếng Estonia có ngắn, dài, và siêu dài — và ba bậc ấy phân biệt nghĩa. Cùng một chuỗi chữ cái, kéo dài khác nhau là ba từ khác nhau. Chữ viết thường không phân biệt bậc hai với bậc ba, nên người đọc phải biết từ trước.

Lý do thứ hai: tiếng Estonia không thuộc ngữ hệ Ấn–Âu. Nó là ngôn ngữ Uralic, họ hàng gần với tiếng Phần Lan và xa với tiếng Hungary. Không có quan hệ họ hàng nào với tiếng Nga, tiếng Đức hay tiếng Latvia dù chúng ở ngay cạnh. Với người đã học vài ngôn ngữ châu Âu, đây là một cách tổ chức ngôn ngữ hoàn toàn khác.

Lý do thứ ba đáng chú ý về mặt thực tế: đây là một ngôn ngữ chỉ hơn một triệu người nói nhưng được số hoá đầy đủ bậc nhất châu Âu. Estonia là nước đi đầu về chính phủ điện tử, và hệ quả là tiếng Estonia có kho ngữ liệu, từ điển trực tuyến, công cụ kiểm tra chính tả và tổng hợp giọng nói ở mức mà nhiều ngôn ngữ đông người nói hơn không có.

Và có một điều đáng nói về sức sống: một ngôn ngữ hơn một triệu người nói vẫn giữ được vai trò đầy đủ — dạy đại học, xuất bản, hành chính, công nghệ — trong khi tiếng Anh và tiếng Nga đều ở ngay bên cạnh. Đó không phải kết quả tự nhiên mà là kết quả của chính sách.

Cái đáng nhớ nhất ở tiếng Estonia là hệ ba bậc độ dài.

Hầu hết ngôn ngữ chỉ phân biệt ngắn với dài. Tiếng Estonia có ba: ngắn, dài, siêu dài. Và điều làm nó thành một câu đố thật sự là chữ viết không phân biệt được bậc hai với bậc ba — cả hai đều viết bằng cách lặp chữ cái. Người bản ngữ biết từ nào là bậc nào; người học phải học từng từ.

Cái hay thứ hai là cách tiếng Estonia làm ra từ mới. Thay vì mượn, nó ghép: thư viện là chỗ tụ sách, máy tính là máy đếm. Đây không phải chuyện ngẫu nhiên mà là kết quả của một chính sách có ý thức từ thế kỷ XIX, và nó khiến vốn từ tiếng Estonia trong suốt một cách bất ngờ khi bạn đã biết các thành tố.

Ngữ pháp tiếng Estonia có ba trụ, và trụ thứ nhất nghe đáng sợ hơn thực tế.

Một: mười bốn cách. Con số này thường khiến người ta chùn, nhưng cần hiểu đúng: phần lớn các cách thay thế cho giới từ. Sáu trong số đó là các cách chỉ nơi chốn, xếp thành một sơ đồ rất đều — ba cách cho bên trong (vào, ở, ra) và ba cách cho bên trên (lên, trên, xuống). Nắm sơ đồ ấy là nắm gần nửa hệ thống.

Hai: đối lập giữa tân ngữ toàn phần và tân ngữ bộ phận. Đây mới là chỗ thật sự khó, và nó không có gì tương ứng trong tiếng Việt. Cùng một câu, đổi cách của tân ngữ là đổi ý: hành động hoàn tất hay chưa hoàn tất, toàn bộ hay một phần. Người học sai chỗ này lâu nhất.

Ba: biến đổi gốc từ. Khi đổi cách hoặc đổi số, gốc từ thường thay đổi — không chỉ đuôi. Đây là lý do phải học ba dạng cho mỗi danh từ.

Bù lại có ba chỗ nhẹ. Không có giống ngữ pháp, kể cả đại từ ngôi thứ ba cũng không phân biệt nam nữ. Không có mạo từ. Và không có thì tương lai riêng — dùng hiện tại kèm trạng ngữ thời gian, giống tiếng Việt.

Đọc tiếng Estonia có một trở ngại và một lợi thế, và cả hai đều đến từ cùng một chỗ.

Trở ngại: từ dài. Vì tiếng Estonia ghép từ rất mạnh và vì đuôi cách dính vào từ, một từ trên trang giấy có thể dài đáng kể.

Lợi thế: chính những từ dài ấy lại trong suốt. Khi đã biết tách, bạn nhận ra ngay các thành tố và đoán được nghĩa. Raamatukogu tách ra thành sách và bộ sưu tập. Kỹ năng tách từ ghép là thứ đáng luyện riêng, và nó cho lợi tức cao hơn hầu hết việc học từ vựng.

Bắt đầu bằng tin tức. Câu ngắn, đề tài đoán được, và nhiều từ quốc tế.

Bước tiếp là Wikipedia tiếng Estonia, chọn đề tài mình đã biết rõ.

Về văn học, tiếng Estonia có một tác phẩm nền tảng: bộ tiểu thuyết Sự thật và công lý của A. H. Tammsaare, thứ mà mọi người Estonia đều học ở trường. Ngôn ngữ khá cổ nên để dành cho trình độ cao.

Và hãy để ý đuôi từ: thông tin ngữ pháp nằm ở đó, và với mười bốn cách thì đọc lướt phần đuôi là mất hẳn quan hệ giữa các thành phần.

Nghe là chỗ ba bậc độ dài hiện ra, và cũng là lý do phải luyện tai sớm.

Bắt đầu bằng cặp tối thiểu — hai từ chỉ khác nhau ở bậc độ dài. Nghe đi nghe lại cho tới khi tai tự phân biệt được. Đây là bài tập nhàm nhưng không thay thế được, vì nếu tai chưa nghe ra thì miệng không thể nói đúng.

Sau đó là bản tin truyền hình và phát thanh. Đài công cộng Estonia phát nhiều chương trình và có kho lưu trữ lớn.

Một điều thuận lợi: trọng âm cố định ở âm tiết đầu khiến nhịp câu rất đều và dễ bám hơn nhiều ngôn ngữ khác.

Một điều cần chuẩn bị: lời nói nhanh rút gọn khá mạnh. Nhiều âm cuối bị nuốt, và một số dạng ngữ pháp trong lời nói khác dạng viết. Đây là chỗ giáo trình ít nói tới.

Và có một nguồn riêng đáng dùng: nhạc hợp xướng. Truyền thống hát tập thể của Estonia rất mạnh, lời hát rõ và có sẵn văn bản. Với người học thì đây là chỗ nghe rõ được các bậc độ dài hơn hẳn lời nói thường.

Người Estonia nhìn chung hơi ngạc nhiên khi người nước ngoài nói tiếng mình, vì chuyện đó hiếm và vì hầu hết người Estonia đều nói tiếng Anh tốt.

Điều đó tạo ra một trở ngại thực tế mà người học nên biết trước: người ta sẽ chuyển sang tiếng Anh ngay khi thấy bạn chật vật. Không phải vì thiếu kiên nhẫn mà vì họ nghĩ như thế là giúp. Cách xử lý là nói thẳng rằng bạn đang học và muốn tập.

Ba việc nên làm sớm.

Giữ trọng âm ở âm tiết đầu. Đây là điều dễ làm và tạo khác biệt lớn về độ tự nhiên.

Cố gắng đúng bậc độ dài. Sai bậc là lỗi người bản ngữ nghe ra ngay, dù họ hiếm khi sửa.

Chấp nhận sai cách. Mười bốn cách nghĩa là sẽ sai nhiều và sai lâu. Người nghe vẫn hiểu.

Về xưng hô, tiếng Estonia phân biệt sina thân mật với teie trang trọng, nhưng xã hội Estonia dùng dạng thân mật rộng hơn nhiều so với các nước láng giềng. Với người cùng tuổi trong công việc thì sina là bình thường.

Viết tiếng Estonia đòi bàn phím có bốn chữ ä, ö, ü, õ. Bố cục tiếng Estonia có sẵn trên mọi hệ điều hành và nên cài, vì thay ä bằng a là viết sai chứ không phải viết tắt.

Về chính tả, có một quy tắc người học hay sai: khi nào viết một chữ và khi nào viết hai. Vì bậc hai và bậc ba đều viết hai chữ, còn bậc một viết một chữ, bạn phải biết từ đó ở bậc nào mới viết đúng. Đây là chỗ mà kiểm tra chính tả tự động giúp được nhiều.

Về từ ghép, có một quy tắc quan trọng: tiếng Estonia viết từ ghép liền, không có dấu cách và không có gạch nối. Đây là lý do các từ dài xuất hiện. Tách chúng ra là viết sai.

Về văn phong, tiếng Estonia viết trang trọng dùng nhiều cấu trúc danh từ hoá và câu dài. Văn bản hành chính đọc khá nặng.

Một điều tiện: tiếng Estonia có công cụ kiểm tra chính tả và ngữ pháp tốt so với quy mô ngôn ngữ, phần lớn do nhà nước tài trợ và miễn phí.

Vài điều nên biết khi dùng tiếng Estonia.

Người ta sẽ chuyển sang tiếng Anh. Hầu hết người Estonia nói tiếng Anh tốt và sẽ đổi ngay khi thấy bạn chật vật. Nói trước rằng bạn đang học là cách xử lý hiệu quả.

Xưng hô thân mật dùng rộng. Khác với tiếng Đức hay tiếng Pháp, dạng sina được dùng rộng rãi trong công việc giữa những người cùng thế hệ.

Laulupidu là chuyện lớn. Đại hội hát tập thể mỗi năm năm không phải một lễ hội dân gian mà là một sự kiện quốc gia gắn với việc giành lại độc lập. Biết về nó là biết một phần cách người Estonia nhìn ngôn ngữ của mình.

Ngôn ngữ ở Estonia có chiều chính trị. Có một cộng đồng nói tiếng Nga đáng kể, và các vấn đề về ngôn ngữ trong giáo dục và hành chính là đề tài tranh luận thật sự. Người học nên biết để không vô tình bước vào chỗ nhạy cảm.

Người Estonia thường ít nói hơn người ta quen. Khoảng lặng trong hội thoại là bình thường và không có nghĩa là bối rối.