Tiếng Hindi

Tiếng Hindi có khoảng 345 triệu người bản ngữ và hơn 600 triệu người dùng được. Nếu gộp với tiếng Urdu — vốn là cùng một ngôn ngữ nói, khác chữ viết và khác lớp từ trang trọng — thì khối này chạm mốc hơn 800 triệu người, đứng thứ ba thế giới sau tiếng Anh và tiếng Trung.

Điều bất ngờ nhất với người mới: tiếng Hindi là ngôn ngữ Ấn–Âu. Nó là họ hàng của tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Nga, tiếng Hy Lạp — xa, nhưng có thật. Nām là tên (name). Do là hai, tīn là ba. Mātā và pitā là mẹ và cha, cùng gốc với mother và pater. Nayā là mới (new). Trên đường học bạn sẽ liên tục gặp những cái bắt tay như vậy.

Với người Việt, còn một sợi dây gần hơn nữa. Lớp từ Phạn ngữ trong tiếng Hindi chính là lớp từ đã đi vào tiếng Việt qua Phật giáo, chỉ khác đường đi. Nam mô trong câu niệm chính là namo — cùng gốc với lời chào namaste. Niết-bàn là nirvāṇa, Bồ Tát là bodhisattva, Ba-la-mật là pāramitā.

Và lý do thực tế: điện ảnh. Nếu bạn từng xem phim Ấn Độ, bạn đã nghe thứ tiếng này — và lời thoại phim thương mại Ấn Độ thường là Hindustani, tức phần chung giữa Hindi và Urdu.

Cái đẹp đầu tiên của tiếng Hindi là trật tự của bảng chữ cái. Nó không sắp xếp tuỳ tiện như abc mà theo vị trí phát âm trong miệng: bắt đầu từ trong cổ họng, đi dần ra tới môi, và trong mỗi nhóm lại chia bốn bậc theo có bật hơi hay không, có rung thanh hay không. Đây là kết quả của một truyền thống ngữ âm học Ấn Độ có từ hơn hai nghìn năm trước, và nó chính xác hơn phần lớn những gì châu Âu làm được cho tới thế kỷ 19.

Cái đẹp thứ hai là chiều sâu của các tầng từ. Cùng một ý có thể diễn đạt bằng từ Phạn, từ Ba Tư, từ Ả Rập, từ bản địa hoặc từ tiếng Anh — và mỗi lựa chọn mang một sắc thái khác. Nhà thơ Hindi–Urdu có trong tay một bảng màu rộng hiếm thấy.

Và cái đẹp thứ ba là các động từ ghép. Tiếng Hindi thêm một động từ phụ vào sau động từ chính để nói điều mà ngữ pháp châu Âu không nói được: hành động dứt khoát hay dùng dằng, làm cho mình hay làm cho người, xảy ra đột ngột hay dần dần. Kar liyā và kar diyā đều là đã làm, nhưng một cái làm cho mình, một cái làm cho người khác.

Ngữ pháp tiếng Hindi có ba trụ, và trụ thứ ba là thứ làm người học nhớ đời.

Trụ thứ nhất: trật tự chủ – tân – động. Động từ đứng cuối câu, và các từ chỉ quan hệ đứng sau danh từ chứ không đứng trước — nên gọi là hậu giới từ. Ghar mein là nhà trong, tức trong nhà.

Trụ thứ hai: giống. Danh từ là đực hoặc cái, không có trung tính. Tính từ đổi theo, và động từ cũng đổi theo. Một danh từ sai giống kéo theo hai ba chỗ sai khác trong cùng một câu.

Trụ thứ ba: cấu trúc ergative. Đây là chỗ tiếng Hindi khác mọi ngôn ngữ khác trong mục này. Ở thì hoàn thành với ngoại động từ, chủ ngữ phải mang hậu tố ने, và động từ thôi hợp với chủ ngữ mà quay sang hợp với tân ngữ. Tôi đã đọc quyển sách thành maine kitāb paṛhī — động từ mang đuôi giống cái vì kitāb là giống cái, chứ không phải vì người nói là ai.

Ngoài ba trụ ấy, có một cơ chế đáng yêu: động từ ghép. Thêm một động từ phụ vào sau động từ chính để thêm sắc thái. Kar liyā — làm xong cho mình. Kar diyā — làm xong cho người khác. Ā gayā — đã đến và ở lại đó. Phần này không có trong sách vỡ lòng nhưng chiếm tỷ lệ rất lớn trong lời nói thật.

Đọc tiếng Hindi dễ khởi động hơn hầu hết ngôn ngữ có chữ riêng, vì Devanagari đều và học nhanh. Nhưng có ba việc cần biết.

Thứ nhất, cụm phụ âm. Hai phụ âm liền nhau thường hoà thành một khối có hình dạng mới, và một số khối trông không giống các thành phần của nó. Có vài chục khối thường gặp; học riêng chúng như một mục sẽ tiết kiệm nhiều bực bội.

Thứ hai, chọn nguồn theo tầng từ vựng. Báo chí tiếng Hindi trang trọng dùng rất nhiều từ Phạn ngữ mà bạn chưa gặp trong hội thoại; ngược lại truyện và phụ đề phim dùng thứ ngôn ngữ gần lời nói. Với người mới, BBC Hindi là điểm cân bằng tốt: chuẩn nhưng không nặng.

Thứ ba, từ điển. Bộ McGregor của Oxford đã được số hoá miễn phí và là chuẩn mực học thuật; HinKhoj thì gần với người học hơn vì có cả phiên âm Latin.

Một mẹo cho giai đoạn đầu: đọc tiêu đề tin. Chúng ngắn, có ngữ cảnh từ ảnh, và lặp lại một kho từ hữu hạn — mỗi ngày mười tiêu đề trong ba tháng là một nền từ vựng vững.

Nghe tiếng Hindi có một thuận lợi lớn mà ít ngôn ngữ nào trong mục này có: lượng nội dung nghe khổng lồ và miễn phí. Điện ảnh Ấn Độ sản xuất nhiều phim hơn bất kỳ nền nào khác, và gần như tất cả đều có phụ đề.

Nhưng phải dùng đúng cách. Phim thương mại có lời thoại pha nhiều tiếng Anh và nhiều đoạn nói nhanh; với người mới, hãy bắt đầu bằng bản tin. BBC Hindi có video hằng ngày, phát âm chuẩn, tốc độ vừa và cấu trúc câu rõ.

Điều cần luyện nhất bằng tai là cặp âm răng và quặt lưỡi. Hãy dành vài phút mỗi ngày trong tháng đầu chỉ để nghe các cặp tối thiểu — tāl và ṭāl, dāl và ḍāl — mà không phát âm gì cả. Tai phải nghe ra trước, miệng mới sửa được.

Điều thứ hai cần chú ý là tốc độ và sự nuốt âm trong lời nói thật. Người Hindi nói nhanh và lược nhiều nguyên âm cuối. Đây là lý do bạn hiểu bản tin nhưng chưa hiểu hai người trò chuyện — bình thường, và chỉ có tiếp xúc mới chữa được.

Nói tiếng Hindi có ba việc cần làm cho đúng, theo thứ tự.

Thứ nhất, chọn đúng mức xưng hô. Có ba: तू rất thân hoặc bề trên nói với bề dưới, तुम thân mật ngang hàng, आप lịch sự và trang trọng. Với người lạ và người lớn tuổi, luôn dùng āp. Đây là lỗi mà người học mắc nhiều nhất, và nó không phải lỗi ngữ pháp mà là lỗi xã giao.

Thứ hai, đừng né thì hoàn thành. Nhiều người học sợ cấu trúc ने nên chỉ nói thì hiện tại, và lời nói thành phẳng lì. Cách vượt qua là luyện riêng: mỗi ngày kể lại một việc đã xảy ra hôm qua, thành tiếng, cho đến khi ने trở thành phản xạ.

Thứ ba, học các động từ ghép sớm hơn sách khuyên. Người bản ngữ dùng chúng liên tục, và câu chỉ có động từ trần nghe cứng và như dịch từ sách.

Về chỗ luyện: đây là một trong những ngôn ngữ dễ tìm người nói chuyện nhất trong mục này. Cộng đồng người Ấn ở khắp nơi, và nhìn chung người ta rất vui khi thấy người nước ngoài học tiếng của mình.

Viết tay Devanagari có một nhịp riêng: viết thân chữ trước, đường kẻ ngang sau cùng. Người mới hay kẻ vạch trước rồi treo chữ vào, và chữ sẽ méo. Hãy viết từng chữ, rồi kéo một vạch liền nối cả từ.

Về gõ máy, có hai lựa chọn và nên biết cả hai. Bàn phím InScript là chuẩn của Ấn Độ, gõ nhanh khi đã quen nhưng phải học vị trí phím. Bàn phím phiên âm cho bạn gõ namaste rồi tự chuyển thành नमस्ते — dễ vào hơn nhiều cho người học, và là lựa chọn hợp lý trong năm đầu.

Về nội dung, có một điều đặc thù của tiếng Hindi: chọn tầng từ vựng là chọn giọng. Viết trang trọng thì nghiêng về từ Phạn ngữ; viết gần lời nói thì dùng từ bản địa và từ Ba Tư. Cùng một ý, hai giọng khác nhau — dhanyavād và shukriyā đều là cảm ơn, nhưng không thay nhau được trong mọi tình huống.

Một điều nhỏ nhưng hay sai: dấu chấm câu cuối câu là । (danda), không phải dấu chấm. Dấu phẩy và dấu hỏi thì dùng như tiếng Việt.

Bốn điều cần biết về cách tiếng Hindi vận hành trong đời sống.

Hindi và Urdu là một ngôn ngữ nói và hai ngôn ngữ viết. Ở tầng chợ búa, tàu xe, gia đình thì không phân biệt được. Khác biệt nằm ở chữ viết, ở lớp từ trang trọng, và ở hai truyền thống văn học. Nói cho gọn: học một cái là được phần lớn cái kia.

Xưng hô là chuyện lớn. Ba mức tū – tum – āp và hậu tố kính trọng -ji làm nên phần lớn không khí của một cuộc trò chuyện. Người Việt vốn quen với hệ thống này nên nắm bắt rất nhanh, nhanh hơn người nói tiếng Anh nhiều.

Tiếng Anh không phải đối thủ mà là bạn đồng hành. Người Ấn Độ có học vấn thường chuyển qua lại giữa Hindi và Anh trong cùng một câu, và đó là chuẩn mực chứ không phải sự lười biếng. Nếu bạn chờ nghe một câu tiếng Hindi thuần khiết thì sẽ chờ rất lâu.

Điện ảnh là kho ngôn ngữ chung. Lời thoại phim thương mại Ấn Độ thường là Hindustani — phần chung giữa Hindi và Urdu — nên nó dễ hiểu với cả hai bên. Đó cũng là lý do bài hát trong phim thường dùng nhiều từ Ba Tư hơn hẳn ngôn ngữ báo chí.