Tiếng Hindustani (Hindi–Urdu)

Trang này đã có bài riêng cho tiếng Hindi và tiếng Urdu. Bài này nói về điều hai bài kia không nói: quan hệ giữa chúng.

Sự thật mà người mới học ít khi được nghe thẳng là thế này. Ở mức lời nói thường ngày, Hindi và Urdu là một ngôn ngữ. Cùng ngữ pháp, cùng trật tự từ, cùng bộ động từ, cùng vốn từ lõi. Một người Delhi và một người Lahore nói chuyện với nhau không cần phiên dịch, và cũng không cần cố gắng.

Chúng tách ra ở hai chỗ, và chỉ hai chỗ ấy: chữ viết — Hindi dùng chữ Devanagari, Urdu dùng chữ Nastaliq của hệ Ả Rập — và lớp từ trang trọng, nơi Hindi với tay lên tiếng Sanskrit còn Urdu với tay sang tiếng Ba Tư và tiếng Ả Rập.

Vì sao điều này đáng học riêng? Vì nó đổi hẳn cách bạn lập kế hoạch. Nếu mục tiêu của bạn là nói chuyện, xem phim, nghe nhạc, đi lại ở Nam Á, thì bạn đang học một ngôn ngữ chứ không phải hai, và bạn có thể hoãn quyết định chọn chữ viết lại rất lâu. Nếu mục tiêu là đọc báo hay văn học, bạn phải chọn, và chọn sớm.

Còn một lý do nữa: đây là một trong những ví dụ rõ nhất trên thế giới về việc ranh giới ngôn ngữ do lịch sử và chính trị vạch ra chứ không do ngôn ngữ học. Hiểu Hindustani là hiểu cách một tiếng nói có thể mang hai tên.

Cái đáng nhớ nhất ở Hindustani không phải một nét ngữ pháp mà là một sự thật về ngôn ngữ nói chung: ranh giới giữa hai ngôn ngữ không phải lúc nào cũng do ngôn ngữ vạch ra.

Ở quán trà, hai bên nói cùng một thứ tiếng. Trên bản tin, họ nói hai thứ. Sự khác nhau nằm ở chữ viết và ở lớp từ trang trọng mà mỗi bên chọn với tay lên — Sanskrit hay Ba Tư. Càng nói chuyện đời thường thì hai bên càng là một; càng trang trọng thì càng tách xa. Rất ít nơi trên thế giới cho ta thấy điều đó rõ đến thế.

Ngữ pháp là phần chung tuyệt đối — đây là lý do chính khiến giới ngôn ngữ học coi Hindi và Urdu là một ngôn ngữ.

Một: trật tự chủ–bổ–động. Động từ đứng cuối câu, như tiếng Nhật và tiếng Hàn. Với người Việt vốn quen chủ–động–bổ thì đây là thay đổi lớn nhất.

Hai: hậu giới từ thay cho giới từ. Từ chỉ quan hệ đứng sau danh từ: nhà trong chứ không phải trong nhà.

Ba: hai giống và hệ thống hoà hợp. Danh từ là giống đực hoặc giống cái, và tính từ cùng động từ phải hoà theo. Không có giống trung.

Bốn: cấu trúc ergative ở thì quá khứ. Đây là nét lạ nhất và cũng là chỗ người học vấp lâu nhất. Với động từ ngoại động ở quá khứ hoàn thành, chủ ngữ phải mang hậu tố ne, và động từ hoà theo tân ngữ chứ không hoà theo chủ ngữ. Nghĩa là câu tôi đã đọc quyển sách có động từ chia theo quyển sách chứ không theo tôi. Không ngôn ngữ châu Âu nào làm thế.

Năm: động từ ghép. Rất nhiều hành động được diễn đạt bằng một danh từ cộng với một động từ nhẹ. Đây là đặc điểm khiến câu tiếng Hindustani nghe rất riêng, và nắm được nó là bước ngoặt về độ tự nhiên.

Đọc là chỗ hai bên tách nhau, nên phần này phải nói theo hai nhánh.

Nếu bạn chọn Devanagari, đường đi khá thẳng. Chữ ghi âm đầy đủ nên đọc được cả từ chưa biết, và bạn có thể bắt đầu bằng sách thiếu nhi rồi lên báo. Trở ngại xuất hiện ở báo chí và văn bản hành chính, nơi lớp từ Sanskrit dày lên.

Nếu bạn chọn Nastaliq, giai đoạn đầu chậm hơn nhiều, vì thiếu nguyên âm ngắn nên bạn chỉ đọc trôi những từ đã thuộc. Cách làm hiệu quả là đọc lại văn bản mình đã nghe và đã hiểu, để mắt gắn hình chữ với từ mình đã biết.

Có một nguồn đọc mà cả hai bên dùng chung và người học hay bỏ qua: lời bài hát phim. Nhạc phim Bombay dùng đúng tầng từ vựng chung, được chép lại bằng cả ba lối viết trên mạng, và người học có thể đối chiếu ba bản cùng lúc.

Một lưu ý về từ điển: từ điển Hindi và từ điển Urdu sắp xếp theo hai thứ tự khác nhau, và cùng một từ có thể chỉ nằm trong một cuốn. Với người học theo hướng Hindustani thì từ điển ghi cả hai chữ viết là thứ đáng tìm.

Nghe là chỗ lợi thế lớn nhất của cách học Hindustani, vì tai bạn không phải chọn phe.

Nguồn nghe tốt nhất và dễ vào nhất là điện ảnh Bombay. Lý do không phải vì phim hay mà vì ngôn ngữ trong phim cố ý nhắm vào tầng chung — nhà sản xuất muốn bán vé ở cả hai nước, nên tránh cả từ Sanskrit nặng lẫn từ Ba Tư nặng. Thứ tiếng anh nghe trong phim chính là Hindustani.

Sau đó là truyền hình, và đây là lúc hai bên tách ra rõ. Bản tin Ấn Độ dùng từ Sanskrit; bản tin Pakistan dùng từ Ba Tư và Ả Rập. Nghe cùng một tin trên hai đài là bài tập tốt nhất để thấy chỗ khác nhau nằm ở đâu.

Nhạc thì tuỳ thể loại. Nhạc phim nằm ở tầng chung. Thơ ghazal hát lên thì nghiêng hẳn về vốn từ Ba Tư và khó hơn nhiều.

Một điều cần chuẩn bị: người nói thật hay trộn tiếng Anh rất nhiều. Ở thành phố, câu nói trộn Hindustani với tiếng Anh là chuyện bình thường chứ không phải nói bừa. Sách giáo khoa hiếm khi dạy điều này.

Nói là chỗ mà cách tiếp cận Hindustani cho lợi ích rõ rệt nhất: bạn học một lần và dùng được ở cả hai bên.

Ba việc nên làm sớm.

Dùng từ ở tầng chung. Nếu phân vân giữa một từ gốc Sanskrit và một từ gốc Ba Tư, hãy chọn từ mà cả hai bên đều dùng. Pānī chứ không phải jal hay āb. Nói như vậy thì ai cũng hiểu và không ai thấy bạn đang chọn phe.

Chọn đúng mức lịch sự. Tiếng Hindustani có ba mức: tū rất thân, tum thân, āp trang trọng. Người học nên dùng āp cho tới khi thật chắc, vì dùng nhầm mức thấp là khiếm nhã.

Chấp nhận sai cấu trúc ergative. Cái hậu tố ne ở thì quá khứ là chỗ người học sai lâu nhất, kể cả khi đã nói khá trôi. Sai nó thì người nghe vẫn hiểu.

Một lưu ý về bối cảnh: chuyện gọi ngôn ngữ này là Hindi hay Urdu có thể mang màu sắc chính trị với một số người. Cách an toàn và cũng thành thật là nói rằng bạn đang học Hindustani, thứ tiếng nói chung — đó là cách gọi có cơ sở lịch sử và không nghiêng về bên nào.

Viết là chỗ bạn buộc phải chọn, và cũng là chỗ duy nhất mà lựa chọn ấy thật sự bắt buộc.

Nếu viết bằng Devanagari, việc chính là nắm cách ghép phụ âm và các dấu nguyên âm. Bàn phím thì có sẵn cho mọi hệ điều hành, và nhiều người gõ bằng cách nhập phiên âm Latin rồi để máy chuyển.

Nếu viết bằng Nastaliq, có một khó khăn kỹ thuật ít ai nói trước: nhiều phần mềm hiển thị tiếng Urdu bằng lối Naskh của tiếng Ả Rập chứ không phải Nastaliq. Chữ vẫn đọc được nhưng người Pakistan thấy chướng, như đọc tiếng Việt in bằng phông chữ sai. Cài phông Nastaliq là việc nên làm.

Về vốn từ khi viết, có một quy tắc thực dụng: văn viết trang trọng là nơi hai bên xa nhau nhất, nên nếu bạn viết cho người đọc ở cả hai nước thì hãy giữ ở tầng từ vựng chung và tránh cả từ Sanskrit lẫn từ Ba Tư nặng.

Còn viết bằng chữ Latin thì không có chuẩn nào cả, và điều đó vừa tiện vừa phiền. Tiện vì ai cũng đọc được; phiền vì cùng một từ có thể được viết năm cách khác nhau.

Vài điều nên biết khi dùng thứ tiếng này.

Cách gọi tên ngôn ngữ có thể mang màu sắc chính trị. Với nhiều người thì Hindi và Urdu là hai bản sắc chứ không chỉ hai chuẩn viết. Nói rằng mình học Hindustani là cách trung tính và có cơ sở lịch sử.

Chào hỏi thì có phân biệt. Namaste gắn với người Hindu, ādāb và as-salāmu alaykum gắn với người Hồi giáo. Nhưng shukriyā cảm ơn thì cả hai bên dùng như nhau, và trong công việc thì một câu chào trung tính bằng tiếng Anh cũng hoàn toàn bình thường.

Điện ảnh là mặt bằng chung thật sự. Phim Ấn Độ được xem rộng rãi ở Pakistan và diễn viên hai bên qua lại từ lâu. Đây là lý do thứ tiếng trong phim là Hindustani chứ không phải Hindi hay Urdu.

Thơ ghazal là di sản chung nhưng nghiêng về Urdu. Ghalib và Faiz được đọc ở cả hai nước, và nhiều người Ấn Độ đọc thơ Urdu qua bản in bằng chữ Devanagari.

Trộn tiếng Anh là bình thường. Ở thành phố, người ta trộn liên tục, và đó không phải dấu hiệu vốn từ kém.