Tiếng Iceland

Trước hết là một chi tiết ít người biết. Năm 1979, Hội Chữ thập đỏ Iceland đón 34 người tị nạn Việt Nam về Reykjavík — nhóm người tị nạn chính trị lớn nhất mà đảo quốc này từng nhận trong thời hậu chiến. Cộng đồng ấy nay đã sang thế hệ thứ ba, và Đại học Iceland có hẳn một dự án nghiên cứu về họ. Ba trăm năm mươi nghìn người mà nhận người lạ từ nửa vòng trái đất: đó là một dữ kiện đáng nhớ về nơi này.

Về mặt ngôn ngữ, tiếng Iceland đáng học vì một lý do hiếm: nó gần như không thay đổi. Trong khi tiếng Đan Mạch, Na Uy và Thuỵ Điển rụng gần hết hệ cách và hệ giống, tiếng Iceland giữ nguyên bốn cách, ba giống, và toàn bộ bộ máy chia động từ của tiếng Bắc Âu cổ.

Với người Việt, đây là đối cực hoàn hảo của tiếng mẹ đẻ. Tiếng Việt không biến hình một chữ nào: từ đứng yên, nghĩa do trật tự và hư từ gánh. Tiếng Iceland làm ngược lại đến tận cùng: một danh từ có tới mười sáu dạng, và trật tự từ thì lỏng vì cái đuôi đã nói hết. Học nó là hiểu cách và giống thật sự là gì, chứ không phải học thuộc bảng.

Và có một điểm nữa: tiếng Iceland từ chối vay mượn. Máy tính không gọi là computer mà là tölva, ghép từ số và bà đồng. Nghĩa là không có từ nào cho không — nhưng cũng nghĩa là mỗi từ mới đều kể một câu chuyện.

Cái đẹp đầu tiên của tiếng Iceland là sự liên tục. Rất ít người trên thế giới có thể cầm một văn bản viết cách đây tám trăm năm và đọc hiểu phần lớn. Người Iceland làm được, và điều đó thay đổi quan hệ của cả một dân tộc với quá khứ của mình.

Cái đẹp thứ hai là cách đúc từ mới. Vì không mượn, mỗi khái niệm hiện đại phải được nghĩ lại bằng chất liệu cổ. Máy tính là bà đồng của các con số, trực thăng là cái xoáy, xe tăng là con rồng bò, màn hình là cái ném hình. Ngôn ngữ này bắt người ta phải hiểu sự vật trước khi gọi tên nó.

Và cái đẹp thứ ba là những từ chỉ có ở đây. Gluggaveður cho thời tiết đẹp qua ô cửa. Hundslappadrífa cho tuyết rơi từng bông to bằng bàn chân chó. Một ngôn ngữ ba trăm năm mươi nghìn người mà mô tả thời tiết chi li hơn hầu hết ngôn ngữ triệu người.

Ngữ pháp tiếng Iceland là phần đắt tiền, và đây là bản kê chi phí trung thực.

Bốn cách: chủ cách, đối cách, tặng cách, sở hữu cách. Chúng chi phối danh từ, tính từ, mạo từ và đại từ. Giới từ đòi cách cố định, và một số giới từ đổi cách theo nghĩa.

Ba giống: đực, cái, trung. Không đoán được từ nghĩa, chỉ đoán được phần nào từ đuôi từ.

Mạo từ xác định dính vào đuôi: hestur là một con ngựa, hesturinn là con ngựa ấy. Mạo từ cũng biến đổi theo cách.

Tính từ có hai bộ đuôi — mạnh và yếu — tuỳ theo có mạo từ xác định hay không. Cộng với giống và cách, một tính từ có mấy chục dạng.

Số đếm từ một đến bốn cũng biến đổi. Hai có dạng khác nhau tuỳ giống của vật được đếm.

Bù lại, có ba thứ dễ bất ngờ. Trật tự từ là V2, động từ luôn đứng thứ hai trong câu trần thuật — một quy tắc rõ ràng. Không có thì tương lai riêng, dùng hiện tại. Và thể trung đuôi -st gộp cả bị động lẫn tương hỗ vào một dạng gọn.

Đọc là con đường vào tiếng Iceland hợp lý nhất, vì nhận diện dễ hơn tự sinh rất nhiều. Bạn có thể hiểu hestinum là tặng cách xác định của con ngựa rất lâu trước khi tự nói ra được dạng ấy.

Điểm vào tốt nhất là Auðlesið efni của RÚV — chuyên mục tin viết bằng câu ngắn, từ thông dụng, và có bản đọc chậm đi kèm. Nó vốn làm cho người mới học tiếng và người khó đọc, nên đúng thứ người học ngoại ngữ cần.

Bước tiếp là Vísir hoặc trang tin chính của RÚV: tiếng Iceland báo chí bình thường, câu dài hơn, từ vựng rộng hơn.

Còn các bản saga thì hãy để dành. Chúng đọc được thật, nhưng cần chú giải, và người Iceland cũng học chúng ở trường với chú giải. Bắt đầu bằng saga là cách chắc chắn để bỏ cuộc.

Một công cụ nên mở song song khi đọc: BÍN. Gặp một dạng lạ, tra ngược ra từ nguyên dạng. Với ngôn ngữ này, từ điển thường không đủ vì bạn còn chưa biết từ gốc là gì.

Nghe tiếng Iceland có một điểm dễ và một điểm khó, và cả hai đều bất ngờ.

Điểm dễ: gần như không có phương ngữ. Ba trăm năm mươi nghìn người nói gần như giống nhau. Khác biệt vùng miền lớn nhất là cách đọc hv ở miền bắc và mức bật hơi giữa nguyên âm — chỉ vậy. So với tiếng Anh, tiếng Đức hay tiếng Ả Rập, đây là món quà.

Điểm khó: tốc độ và sự nuốt âm. Người Iceland nói nhanh và rút gọn mạnh trong lời nói tự nhiên. Chữ viết và lời nói cách nhau xa hơn bạn tưởng khi mới học.

Nguồn nghe: RÚV là đài quốc gia và phát toàn bộ trực tuyến, kèm kho lưu trữ lớn. Mục Auðlesið efni đọc chậm rõ và có bản chữ — đây là nơi nên bắt đầu, và cũng gần như là nguồn đọc chậm duy nhất có thật cho tiếng Iceland.

Một nguồn thay thế rất tốt là nhạc Iceland. Vì hát chậm hơn nói và nguyên âm được kéo dài, đây là cầu nối tự nhiên giữa bản tin đọc chậm và lời nói thật.

Nói tiếng Iceland có một rào cản mà không tài liệu nào chuẩn bị cho bạn: người Iceland gần như ai cũng nói tiếng Anh rất tốt, và họ sẽ chuyển sang tiếng Anh ngay khi thấy bạn ngập ngừng. Đây không phải khiếm nhã mà là thói quen giúp đỡ, nhưng hậu quả là người học rất khó tích luỹ giờ nói.

Cách xử lý duy nhất hiệu quả là nói rõ ngay từ đầu rằng bạn đang học và xin họ đừng đổi. Người Iceland phản ứng rất tích cực với điều này — ngôn ngữ của họ nhỏ và họ biết điều đó.

Về ngữ pháp khi nói: đừng đợi đến khi thuộc hết hệ cách mới mở miệng. Sai cách vẫn hiểu được. Người học đợi cho chắc thường không bao giờ bắt đầu.

Và một điều về phép lịch sự: tiếng Iceland không có từ làm ơn. Không phải vì họ thô, mà vì phép lịch sự nằm ở ngữ điệu và ở cách đặt câu. Người Việt quen thêm ạ sẽ thấy hụt lúc đầu; đây là chuyện văn hoá, không phải chuyện từ vựng.

Viết tiếng Iceland là chỗ hệ bốn cách đòi nợ. Khi nói bạn còn trôi qua được, khi viết thì mọi đuôi đều lộ ra.

Việc đầu tiên là cài bàn phím Iceland, vì bạn cần þ, ð, æ, ö và sáu nguyên âm có dấu sắc. Gõ th thay cho þ là lỗi mà người bản ngữ thấy ngay.

Việc thứ hai là dùng BÍN như từ điển chính tả. Trước khi viết một danh từ ở cách nào đó, tra bảng. Làm vậy vài trăm lần thì bảng tự vào đầu — đây là cách học hiệu quả hơn nhiều so với học thuộc bảng trước rồi mới viết.

Việc thứ ba là viết ngắn và viết đều. Năm câu mỗi ngày, mỗi câu dùng một cách khác nhau, có kiểm lại. Tốt hơn nhiều so với viết một bài dài mỗi tháng.

Về chính tả: có vài chỗ bẫy mà cả người bản ngữ cũng sai, đặc biệt là i/y và í/ý, vốn từng khác âm nhưng nay đọc giống nhau. Chúng chỉ có thể học thuộc, y như chuyện d với gi trong tiếng Việt.

Bốn điều nên biết khi dùng tiếng Iceland.

Người Iceland không có họ. Con của Jón mang tên đệm Jónsson hoặc Jónsdóttir; danh bạ xếp theo tên gọi; gọi thủ tướng bằng tên riêng là bình thường. Có cả một hội đồng duyệt tên khai sinh để bảo đảm tên mới hợp với hệ biến tố của ngôn ngữ.

Không có từ làm ơn. Phép lịch sự nằm ở ngữ điệu và cấu trúc câu, không nằm ở một từ chèn vào. Người quen thêm ạ sẽ thấy câu tiếng Iceland trần trụi lúc đầu; nó không thô, chỉ là khác cách.

Sách là chuyện quốc gia. Phần lớn sách trong năm ra vào mùa thu để làm quà Giáng sinh, và đêm 24 người ta đọc. Iceland xuất bản đầu sách trên đầu người cao vào hàng nhất thế giới.

Thời tiết là đề tài nghiêm túc. Ngôn ngữ này có hàng chục từ mô tả kiểu tuyết, kiểu gió, kiểu trời — và gluggaveður, thời tiết cửa sổ, là một khái niệm dùng hằng ngày. Nói chuyện thời tiết ở đây không phải chuyện xã giao mà là trao đổi thông tin.