Tiếng Na Uy

Tiếng Na Uy thường được gọi là ngôn ngữ dễ nhất thế giới đối với người nói tiếng Anh, và điều đó đúng — nhưng nó cũng là ngôn ngữ có cấu trúc xã hội lạ nhất trong cả mục này.

Na Uy có hai chuẩn viết chính thức, bokmål và nynorsk, và cả hai đều có địa vị pháp lý ngang nhau. Học sinh học cả hai. Nhà nước phải xuất bản bằng cả hai.

Nhưng điều lạ hơn nhiều là: không có chuẩn nói nào cả. Không có tiếng Na Uy chuẩn để bắt chước, và người dẫn bản tin trên đài truyền hình quốc gia nói bằng phương ngữ quê mình. Một nghị sĩ phát biểu ở quốc hội bằng giọng địa phương. Việc này ở Anh, Pháp hay Việt Nam đều khó tưởng tượng.

Với người học thì điều đó vừa là gánh nặng vừa là món quà. Gánh nặng là bạn phải quen với sự đa dạng ngay từ đầu. Món quà là không ai bắt bẻ giọng của bạn, vì người Na Uy vốn đã quen nghe mọi kiểu giọng và không có chuẩn nào để so.

Về ngữ pháp thì tiếng Na Uy nhẹ đúng như tiếng đồn: không có cách, động từ không chia theo ngôi, trật tự từ gần tiếng Anh. Và có một khoản lợi lớn: người Na Uy hiểu tiếng Thuỵ Điển và tiếng Đan Mạch tốt hơn là hai bên kia hiểu tiếng Na Uy, chính vì họ đã quen với sự đa dạng. Học tiếng Na Uy là vào cửa giữa của cả ba.

Cái đẹp đầu tiên của tiếng Na Uy là sự khoan dung với chính nó. Không có giọng chuẩn, hai chuẩn viết cùng hợp pháp, và trong bokmål thì nhiều cách viết cùng đúng. Rất ít ngôn ngữ châu Âu để cho người nói tự do đến thế, và điều đó khiến người học ít bị phán xét hơn hẳn.

Cái đẹp thứ hai là bộ từ về việc ở ngoài trời. Friluftsliv cho đời sống ngoài trời, utepils cho cốc bia đầu tiên của mùa xuân, hyttetur cho chuyến lên nhà gỗ. Đây là từ vựng của một dân tộc coi việc ra khỏi nhà là một nhu cầu chứ không phải một sở thích.

Và cái đẹp thứ ba là dugnad. Một từ cho việc cả cộng đồng cùng làm không lấy công, và nó được bình chọn là từ quốc dân. Việc một xã hội chọn chính chữ ấy làm biểu tượng của mình nói khá nhiều điều.

Ngữ pháp tiếng Na Uy nhẹ đúng như tiếng đồn, và đây là lý do cụ thể.

Động từ không chia theo ngôi. Jeg er, du er, han er, vi er — một dạng cho tất cả.

Không có cách ngoài dạng sở hữu thêm -s.

Mạo từ xác định dính vào đuôi: bok thành boka hoặc boken. Khi có tính từ thì cần cả mạo từ đứng trước lẫn đuôi.

Ba giống, nhưng linh hoạt. Bokmål có giống đực, cái và trung, nhưng cho phép người viết gộp giống cái vào giống đực. Nghĩa là bạn có thể chọn hệ hai giống cho đơn giản — nhưng vẫn phải nhận ra dạng ba giống khi người khác dùng.

Trật tự V2. Động từ chia đứng thứ hai trong câu trần thuật, y như tiếng Thuỵ Điển và tiếng Đức.

Cái khó thật sự trong tiếng Na Uy không nằm ở ngữ pháp mà ở việc phải xử lý nhiều biến thể cùng lúc: hai chuẩn viết, nhiều dạng cùng đúng trong bokmål, và không có chuẩn nói. Đây là gánh nặng về tổ chức chứ không phải về trí nhớ.

Đọc tiếng Na Uy dễ vào, và có một nguồn làm nó dễ hơn nữa.

Klar Tale là tờ báo viết bằng tiếng Na Uy đơn giản, làm cho người khó đọc và người mới đến. Câu ngắn, từ thông dụng, tin thật. Đây là điểm vào tốt nhất.

Sau đó là báo chí bình thường. Có một điều cần biết: bokmål cho phép nhiều dạng cùng đúng, nên bạn sẽ thấy boka ở tờ này và boken ở tờ kia, cùng nghĩa. Đây không phải lỗi in mà là chính sách ngôn ngữ.

Về từ điển thì Ordbøkene.no là công cụ chính: nó tra được cả bokmål lẫn nynorsk trong cùng một chỗ, có bảng biến tố, và do chính cơ quan ngôn ngữ nhà nước duy trì.

Và phần thưởng: đọc được tiếng Na Uy là đọc được phần lớn tiếng Đan Mạch viết và khá nhiều tiếng Thuỵ Điển viết. Bokmål và tiếng Đan Mạch viết gần nhau đến mức người Na Uy đọc sách Đan Mạch mà không cần dịch.

Nghe là chỗ tiếng Na Uy khác hẳn mọi ngôn ngữ khác trong mục này, và cần nói rõ.

Không có chuẩn nói. Người dẫn chương trình trên NRK nói giọng quê mình. Một cuộc phỏng vấn có thể có ba người từ ba vùng với ba hệ nguyên âm khác nhau. Ở Na Uy đây là chuyện bình thường và không ai coi là vấn đề.

Hệ quả cho người học rất cụ thể: bạn phải nghe nhiều phương ngữ ngay từ đầu, chứ không phải luyện một giọng rồi mở rộng sau. Người chỉ nghe giọng Oslo trong một năm rồi đến Bergen sẽ tưởng mình chưa học được gì.

Mặt tích cực: tiếng Na Uy nói rõ hơn tiếng Đan Mạch rất nhiều. Ít nuốt âm hơn, ranh giới từ rõ hơn, và phần lớn người học thấy đây là ngôn ngữ Bắc Âu dễ nghe nhất.

Nguồn nghe: NRK phát toàn bộ trực tuyến và là nơi tốt nhất để tiếp xúc với sự đa dạng phương ngữ. Lær norsk nà là podcast nói chậm làm riêng cho người học, và nó nên là điểm vào trong sáu tháng đầu.

Nói tiếng Na Uy có một lợi thế mà ít ngôn ngữ nào cho: không ai bắt bẻ giọng của bạn.

Vì không có chuẩn nói, người Na Uy đã quen nghe mọi kiểu giọng và không có khuôn nào để so. Giọng nước ngoài của bạn đơn giản là một biến thể nữa. Điều này làm giảm áp lực tâm lý hơn bạn tưởng, và nó là một trong những lý do người học tiếng Na Uy thường mở miệng sớm hơn người học tiếng Pháp.

Nhưng rào cản quen thuộc vẫn còn: gần như mọi người Na Uy đều nói tiếng Anh rất tốt và sẽ chuyển sang tiếng Anh khi thấy bạn ngập ngừng. Cách xử lý giống như ở Thuỵ Điển — nói rõ ngay từ đầu, và chọn hoàn cảnh.

Về ngữ pháp khi nói, hai chỗ vấp lớn nhất là giống danh từ và trật tự V2.

Và một điều về văn hoá: janteloven, luật Jante, là một quy tắc bất thành văn về việc không tự cho mình hơn người. Nó ảnh hưởng đến cách người Na Uy nói về bản thân, và người nước ngoài khoe thành tích quá thẳng thắn có thể gây khó chịu mà không hiểu vì sao.

Viết tiếng Na Uy dễ chịu, và có ba chỗ cần chú ý.

Thứ nhất là chọn chuẩn và giữ nguyên. Viết bokmål thì viết bokmål; trộn dạng nynorsk vào là lỗi rõ.

Thứ hai, và đây là chỗ riêng của tiếng Na Uy: bokmål cho phép nhiều dạng cùng đúng, nhưng bạn nên nhất quán. Viết boka ở câu này và boken ở câu sau thì không sai về mặt chuẩn mực nhưng đọc thấy lộn xộn.

Thứ ba là ghép từ. Như tiếng Thuỵ Điển và tiếng Đức, tiếng Na Uy ghép danh từ thành một từ liền, và tách chúng ra đổi nghĩa. Người Na Uy gọi lỗi này là særskriving và than phiền về nó thường xuyên.

Về bàn phím: bạn cần æ, ø, å, và bàn phím Na Uy có sẵn trên mọi hệ điều hành.

Bốn điều nên biết khi dùng tiếng Na Uy.

Phương ngữ là chuyện đáng tự hào, không phải chuyện đáng giấu. Giữ giọng quê là bình thường ở mọi tầng lớp và mọi nghề, kể cả trên truyền hình quốc gia. Hỏi ai đó đến từ vùng nào dựa trên giọng là câu hỏi thân thiện chứ không phải câu hỏi soi mói.

Dugnad là một nghĩa vụ nhẹ nhàng nhưng có thật. Khi chung cư tổ chức dọn dẹp chung vào mùa xuân, không đến là chuyện người ta để ý. Đây là một trong những cơ chế xã hội mà người nước ngoài dễ bỏ qua nhất.

Luật Jante vẫn còn hiệu lực ngầm. Nói về thành tích của mình quá thẳng bị coi là khoe khoang. Người Việt vốn quen khiêm tốn trong lời nói sẽ thấy dễ chịu ở điểm này.

Ra ngoài trời là chuẩn mực. Friluftsliv không phải sở thích của một nhóm mà là điều được xã hội mặc định. Không thích đi bộ đường dài thì không sao, nhưng nên biết rằng cuối tuần của rất nhiều người Na Uy diễn ra ở ngoài trời, kể cả giữa mùa đông.