Tiếng Quechua

Trong tiếng Quechua, bạn không thể nói một câu trung tính.

Mỗi câu khẳng định phải mang một hậu tố cho biết bạn lấy thông tin ấy từ đâu. -mi nghĩa là tôi biết trực tiếp, tôi đã thấy. -si nghĩa là tôi nghe người ta kể. -chá nghĩa là tôi đoán vậy. Bỏ hết thì câu nghe không hoàn chỉnh.

Hãy nghĩ xem điều đó có nghĩa gì. Khi kể một câu chuyện, người nói tiếng Quechua phải liên tục khai nguồn tin của mình. Truyện cổ luôn dùng -si, vì không ai chứng kiến. Tin đồn tự tố cáo mình. Trong tiếng Việt bạn có thể nói trời mưa mà không ai biết bạn nhìn ra cửa sổ hay chỉ nghe ai đó nói; trong tiếng Quechua thì không có lựa chọn ấy.

Và có một điều thứ hai người mới học cần biết ngay: Quechua không phải một ngôn ngữ mà là một ngữ hệ. Tiếng Quechua vùng Cusco, vùng Ayacucho và tiếng Kichwa Ecuador khác nhau đủ để nhiều khi không hiểu được nhau. Quyết định đầu tiên của bạn không phải học bằng sách nào mà là học biến thể nào.

Đây là ngôn ngữ của bộ máy hành chính Inca, và là ngữ hệ bản địa lớn nhất còn sống ở châu Mỹ. Nó cũng đã cho tiếng Việt và mọi ngôn ngữ khác vài chữ mà bạn dùng hằng ngày mà không biết: puma, condor, quinoa, lạc đà không bướu llama, và cả coca.

Cái đẹp lớn nhất của tiếng Quechua là sự trung thực bị bắt buộc.

Vì mỗi câu phải mang dấu hiệu về nguồn tin, người nói tiếng Quechua không thể mập mờ về việc mình biết hay chỉ nghe nói. Ngôn ngữ này biến việc phân biệt tôi thấy với người ta bảo thành một nghĩa vụ ngữ pháp chứ không phải một lựa chọn đạo đức. Rất ít ngôn ngữ trên thế giới làm điều đó, và trong một thời đại đầy tin không rõ nguồn thì đó là một ý tưởng đáng suy nghĩ.

Cái đẹp thứ hai là ayni và minka: hai từ cho hai kiểu giúp nhau khác nhau, một cho cá nhân và một cho cả làng. Một ngôn ngữ dành hai từ riêng cho việc ấy là một ngôn ngữ đã suy nghĩ kỹ về nó.

Và cái đẹp thứ ba nằm ở chỗ nó vẫn còn đây. Đây là ngôn ngữ hành chính của một đế quốc bị phá huỷ cách đây năm trăm năm, và nó vẫn được tám triệu người nói mỗi ngày.

Ngữ pháp tiếng Quechua đều đặn đến mức dễ chịu, và có đúng một thứ hoàn toàn mới.

Chắp dính, chỉ dùng hậu tố. Không có tiền tố nào cả. Mọi thứ dán vào phía sau theo một thứ tự cố định, và bạn có thể chồng nhiều hậu tố lên một thân từ.

Không có giống, không có mạo từ, và động từ chia rất đều.

Trật tự chủ ngữ – tân ngữ – động từ, nhưng vì các hậu tố đã đánh dấu vai trò nên trật tự có thể đổi để nhấn mạnh.

Chúng ta có hai dạng. Ñuqanchik bao gồm người nghe, ñuqayku thì không. Người Việt có sẵn hệ này với chúng ta và chúng tôi, và cả tiếng Tagalog cũng có với tayo và kami.

Và thứ thật sự mới: hệ chứng cứ. Mỗi câu khẳng định mang một hậu tố cho biết bạn lấy thông tin từ đâu — -mi cho điều bạn biết trực tiếp, -si cho điều nghe kể, -chá cho điều bạn suy đoán. Đây không phải tuỳ chọn. Một câu không có nó nghe không hoàn chỉnh, và người bản ngữ sẽ để ý ngay.

Hệ quả tinh tế: truyện cổ luôn dùng -si từ đầu đến cuối, vì người kể không chứng kiến. Nghe một câu chuyện Quechua là nghe hậu tố ấy lặp lại suốt, và đó là dấu hiệu thể loại.

Đọc tiếng Quechua có một trở ngại rất riêng, và nó không phải chữ viết: không có nhiều thứ để đọc.

Đây là sự thật cần nói thẳng. Truyền thống Quechua chủ yếu là truyền miệng, và tuy có văn bản viết từ thời thuộc địa và có sáng tác hiện đại, khối lượng văn xuôi liên tục vẫn nhỏ so với số người nói.

Trong bối cảnh ấy, Wikipedia tiếng Quechua có giá trị thực tế lớn hơn bình thường. Nó là một trong những khối văn xuôi liên tục lớn nhất bằng ngôn ngữ này mà bạn tiếp cận được miễn phí, và nó viết bằng chuẩn ba nguyên âm.

Về từ điển thì QichwaDic của dự án Qichwa 2.0 là công cụ chính, có cả bản trên web lẫn trên điện thoại.

Và có một loại văn bản đặc biệt đáng đọc: các bản ghi truyện kể dân gian. Chúng có giá trị kép — vừa là nội dung, vừa là nơi bạn thấy hậu tố -si vận hành liên tục qua hàng trang, đúng như nó được dùng trong đời thật.

Nghe tiếng Quechua có một thuận lợi và một khó khăn, và cả hai đều đáng nói trước.

Thuận lợi là trọng âm gần như luôn ở âm tiết áp chót. Cộng với hệ ba nguyên âm rất gọn, việc tách dòng âm thanh thành từ dễ hơn nhiều so với các ngôn ngữ có trọng âm di động.

Khó khăn là các từ dài. Một động từ có thân từ, dấu hiệu ngôi, dấu hiệu thì và một hậu tố chứng cứ có thể chiếm gần một giây. Người mới nghe ra một khối liền. Cách luyện giống tiếng Hungary: nghe đi nghe lại một đoạn ngắn cho đến khi các mẩu tách ra, chứ không nghe nhiều đoạn khác nhau một lần.

Còn một điều thực tế nữa: đầu vào nghe rất khó tìm, và những gì tìm được thường trộn nhiều tiếng Tây Ban Nha. Ở vùng Andes, việc chuyển qua lại giữa hai thứ tiếng trong cùng một câu là bình thường, nên bạn sẽ nghe thấy cả hai. Đó không phải tiếng Quechua không chuẩn mà là cách người ta thật sự nói.

Ưu tiên thực tế là tìm nguồn nghe trong đúng biến thể của mình, vì nghe một biến thể khác trong giai đoạn đầu gây nhiễu nhiều hơn là giúp.

Nói tiếng Quechua có một khía cạnh xã hội mà người học cần biết trước, vì nó ảnh hưởng đến việc bạn có tìm được người nói chuyện hay không.

Tiếng Quechua từng bị kỳ thị, và di sản ấy chưa hết. Nhiều gia đình đã chuyển sang nói tiếng Tây Ban Nha với con cái để tránh cho chúng bị coi thường. Hệ quả là bạn sẽ gặp những người nói tiếng Quechua rất giỏi nhưng ban đầu trả lời bạn bằng tiếng Tây Ban Nha — không phải vì họ không muốn nói mà vì họ đã quen giả định rằng người ngoài không coi trọng thứ tiếng ấy.

Điều đó cũng có nghĩa là việc bạn học nó được đón nhận rất khác so với khi bạn học một ngôn ngữ châu Âu. Với nhiều người, một người nước ngoài chịu học tiếng Quechua là một tín hiệu về thái độ, chứ không chỉ là một kỹ năng.

Về ngữ pháp khi nói, chỗ vấp lớn nhất là hậu tố chứng cứ. Người học hay bỏ chúng khi nói nhanh, và câu lập tức nghe cụt.

Chỗ vấp thứ hai là thứ tự hậu tố. Thứ tự là cố định, và đặt sai thì câu khó hiểu chứ không chỉ là nghe lạ.

Viết tiếng Quechua có một vấn đề mà ít ngôn ngữ nào có: chưa có sự đồng thuận về chính tả.

Tranh cãi trung tâm là ba nguyên âm hay năm. Chuẩn chính thức ở Peru dùng ba, vì đó là hệ âm vị thật; Viện Hàn lâm Ngôn ngữ Quechua ở Cusco và nhiều người bản ngữ muốn năm, vì đó là cái tai nghe được. Kết quả là bạn sẽ thấy qusqu và qosqo, Inka và Inca.

Lời khuyên thực tế: chọn hệ ba nguyên âm, vì đó là chuẩn chính thức, là hệ mà Wikipedia tiếng Quechua và phần lớn tài liệu giáo dục dùng, và vì nó phản ánh đúng cấu trúc ngôn ngữ. Nhưng hãy biết rằng hệ kia tồn tại và không phải là lỗi.

Thứ hai, thứ tự hậu tố là cố định và phải tôn trọng khi viết.

Thứ ba, đừng bỏ hậu tố chứng cứ trong văn viết. Chúng cần thiết ở đó y như trong lời nói.

Về bàn phím: bạn cần ñ và dấu nháy đơn cho phụ âm bật thanh hầu, cả hai đều có sẵn trên bàn phím tiếng Tây Ban Nha.

Bốn điều nên biết khi dùng tiếng Quechua.

Đây không phải ngôn ngữ của quá khứ. Người ta hay nói về tiếng Quechua như thể nó thuộc về người Inca. Tám triệu người nói nó mỗi ngày, ở Peru, Bolivia và Ecuador, để mua bán, cãi nhau và nuôi con.

Sự kỳ thị là chuyện có thật và còn đang diễn ra. Nhiều người nói tiếng Quechua đã trải qua việc bị coi thường vì thứ tiếng ấy, và đó là lý do nhiều gia đình không truyền nó cho con. Khi bạn học nó, bạn đang bước vào một câu chuyện chưa kết thúc.

Ayni là một nghĩa vụ thật. Nhận giúp đỡ mà không có ý trả lại về sau là chuyện người ta để ý. Đây là cơ chế xã hội mà người ngoài dễ bỏ qua nhất, và nó vận hành ở nhiều cộng đồng Andes cho đến hôm nay.

Trộn tiếng là bình thường. Ở vùng Andes, chuyển qua lại giữa tiếng Quechua và tiếng Tây Ban Nha trong cùng một câu là cách nói bình thường của người song ngữ, không phải dấu hiệu của việc kém thứ tiếng nào cả.