Tiếng Séc

Tiếng Séc nổi tiếng vì một câu không có nguyên âm: strč prst skrz krk, thọc ngón tay qua cổ. Nhưng đó là trò vui chứ không phải cái khó. Trong tiếng Séc, r và l có thể làm hạt nhân âm tiết — chúng đóng đúng vai trò của nguyên âm. Câu ấy có năm âm tiết, đầy đủ, chỉ là hạt nhân không phải nguyên âm theo nghĩa quen thuộc.

Cái đắt thật nằm ở chỗ khác. Bảy cách, bốn giống nếu tính cả sự phân biệt sống/không sống, và mỗi giống có nhiều mẫu biến cách. Một danh từ tiếng Séc có thể xuất hiện dưới mười hình dạng khác nhau, và tính từ đi kèm phải đổi theo.

Nhưng có một điều mà rất ít giáo trình nói thẳng, và nó quan trọng hơn cả ngữ pháp: tiếng Séc có hai dạng song song. Spisovná čeština — tiếng Séc chuẩn mực — là thứ mọi sách dạy và mọi bản tin dùng. Obecná čeština — tiếng Séc thông dụng — là thứ người dân vùng Bohemia thật sự nói, với những đuôi từ khác hẳn.

Người học chỉ nắm dạng chuẩn sẽ hiểu được bản tin và nghe như người đọc bản tin khi ngồi trong quán bia. Biết trước điều này là khác biệt lớn nhất giữa một người học tiếng Séc thuận lợi và một người học mãi vẫn thấy lệch.

Đổi lại, tiếng Séc mở ra một trong những nền văn học thú vị nhất châu Âu, và mở cửa vào cả nhánh Tây Slav.

Cái đẹp đầu tiên của tiếng Séc là chính tả. Đầu thế kỷ XV, tác giả của cuộc cải cách ấy — thường được cho là Jan Hus — nhìn vào đống cụm chữ cái chồng chất mà các thứ tiếng châu Âu dùng để ghi âm ngạc hoá, rồi làm một việc rất gọn: đặt một cái dấu lên trên chữ. Sáu trăm năm sau, phần lớn châu Âu vẫn viết sz, cz, sch — còn tiếng Séc viết š, č, š.

Cái đẹp thứ hai là hệ tiền tố. Từ một động từ gốc, tiếng Séc dựng ra cả chục động từ chính xác bằng cách thêm tiền tố. Zvonit là rung chuông; prozvonit là gọi nhỡ có chủ ý. Đây là cỗ máy sinh từ, và nó chạy suốt.

Và cái đẹp thứ ba là sự tiết chế. Văn xuôi Séc hay nhất — Hašek, Hrabal, Čapek — đều nói chuyện lớn bằng giọng nhỏ, thường là giọng một người đàn ông ngồi trong quán kể chuyện. Đó là một truyền thống văn chương, và nó có trong chính ngôn ngữ.

Ngữ pháp là toàn bộ chi phí của tiếng Séc, nên phần này cần nói rõ.

Bảy cách. Chủ cách, sở hữu cách, tặng cách, đối cách, hô cách, vị trí cách và công cụ cách. Hô cách là cách gọi tên ai đó và tiếng Séc vẫn dùng thật — Petr thành Petře khi bạn gọi anh ta.

Bốn giống trên thực tế. Đực, cái, trung — nhưng giống đực chia đôi thành sống và không sống, và hai nửa ấy biến cách khác nhau ở vài chỗ quan trọng.

Mẫu biến cách. Mỗi giống có vài mẫu, gọi theo tên một từ đại diện: pán, hrad, muž, stroj cho giống đực, žena, růže, píseň, kost cho giống cái, město, moře, kuře, stavení cho giống trung. Đây là đơn vị cần thuộc, chứ không phải từng từ.

Thể động từ. Như tiếng Ba Lan và tiếng Nga, gần như mọi động từ đi thành cặp chưa hoàn thành / hoàn thành.

Trật tự từ tự do nhưng không tuỳ tiện. Vì cách đã đánh dấu vai trò ngữ pháp, bạn có thể đảo trật tự — nhưng vị trí quyết định cái gì là thông tin cũ, cái gì là thông tin mới.

Còn phần dễ chịu: không có mạo từ, và chỉ có một thì quá khứ.

Đọc tiếng Séc vào chậm nhưng đều, và có một công cụ làm thay đổi hẳn trải nghiệm.

Internetová jazyková příručka là cẩm nang ngôn ngữ chính thức của Viện Hàn lâm Khoa học Séc. Gõ một từ vào, nó trả về bảng biến cách đầy đủ ở cả bảy cách, số ít và số nhiều, kèm ghi chú về những chỗ mà chính người Séc cũng phân vân. Với một ngôn ngữ bảy cách, đây là công cụ quan trọng nhất bạn có.

Về đầu vào phân cấp thì Radio Prague International là điểm vào tốt nhất: đài đối ngoại của Séc, có mục riêng cho người học tiếng và có bài viết ngắn kèm âm thanh.

Sau đó là báo chí bình thường. Có một điều nên biết: văn viết tiếng Séc bám dạng chuẩn khá chặt, chặt hơn lời nói rất nhiều. Nghĩa là đọc thì bạn gặp đúng thứ tiếng Séc mà sách dạy — và đó là lý do người học thường đọc tốt hơn nghe khá lâu.

Và phần thưởng: đọc được tiếng Séc là đọc được gần hết tiếng Slovak.

Nghe là chỗ tiếng Séc bày ra cái bẫy riêng của nó, và cần nói thẳng.

Bản tin trên Česká televize đọc bằng spisovná čeština — đúng thứ tiếng Séc trong sách. Bạn học sáu tháng rồi bật bản tin lên và thấy mình theo được kha khá. Rất khích lệ.

Rồi bạn ngồi vào một quán bia ở Praha và gần như không bắt được gì. Đó không phải vì họ nói nhanh, mà vì họ đang dùng obecná čeština, dạng thông dụng của vùng Bohemia, trong đó nhiều đuôi biến cách khác hẳn dạng chuẩn: dobrý thành dobrej, mladé thành mladý, và nguyên âm đầu từ hay thêm một chữ v.

Cách xử lý không phải là bỏ dạng chuẩn. Dạng chuẩn vẫn là nền, và bạn cần nó để viết, để đọc và để nói với người lạ. Nhưng hãy coi dạng thông dụng là một tầng phải học thêm, chứ không phải một sự cố.

Cách học tầng ấy: nghe phim truyền hình và chương trình trò chuyện thay vì chỉ nghe bản tin, và mỗi lần nghe một đuôi lạ thì ghi lại. Danh sách khác biệt ngắn hơn bạn tưởng — vài quy tắc bao gần hết.

Nói tiếng Séc có một rào cản tâm lý rất cụ thể: bảy cách nghĩa là bạn sẽ sai liên tục trong một thời gian dài.

Điều đáng nói là chuyện ấy ít quan trọng hơn bạn tưởng. Người Séc đã quen nghe người nước ngoài dùng sai cách, và trong phần lớn câu, sai cách vẫn không làm mất nghĩa vì trật tự từ và ngữ cảnh gánh giúp. Người học chờ đến khi thuộc hết bảng biến cách mới mở miệng là người sẽ không bao giờ mở miệng.

Ưu tiên đúng là: cách một, cách bốn và cách hai trước, ba cách này chiếm phần lớn câu nói thường ngày. Cách sáu theo sau vì nó đi với hầu hết giới từ chỉ nơi chốn.

Về phát âm khi nói, chỗ thật sự ảnh hưởng đến việc được hiểu không phải là ř mà là độ dài nguyên âm. Đọc sai độ dài là đổi từ.

Và một điều về xã hội: tiếng Séc phân biệt ty và vy như tiếng Pháp. Người Séc chuyển sang ty chậm hơn nhiều nền văn hoá khác, và việc chuyển thường được nói ra thành lời chứ không tự nhiên trượt qua.

Viết tiếng Séc là nơi dạng chuẩn thật sự bắt buộc, và có bốn chỗ cần chú ý.

Thứ nhất, viết thì dùng spisovná čeština. Những đuôi thông dụng nghe rất tự nhiên khi nói lại thành lỗi rõ khi viết.

Thứ hai, i và y. Hai chữ này đọc giống nhau nhưng viết khác nhau theo quy tắc lịch sử, và đây là lỗi chính tả phổ biến nhất — kể cả với người Séc. Có cả một bộ quy tắc về phụ âm cứng và mềm phải học thuộc.

Thứ ba, viết hoa ít hơn tiếng Anh: tên tháng, tên ngày trong tuần, tính từ chỉ dân tộc đều viết thường.

Thứ tư, dấu phẩy theo mệnh đề, không theo nhịp thở — mọi mệnh đề phụ đều phải tách bằng dấu phẩy.

Về bàn phím: bố cục Séc có sẵn trên mọi hệ điều hành, và nó đặt các chữ có dấu lên hàng số.

Bốn điều nên biết khi dùng tiếng Séc.

Ahoj là chào thân mật, không dùng với người lạ. Với người chưa quen, với người lớn tuổi, khi bước vào cửa hàng, hãy nói dobrý den. Người nước ngoài học được mỗi chữ ahoj rồi dùng khắp nơi là chuyện rất hay gặp và nghe khá suồng sã.

Bước vào một không gian nhỏ thì phải chào. Cửa hàng, thang máy, phòng khám, toa tàu — không chào bị coi là bất lịch sự rõ rệt, dù bạn không định nói gì thêm.

Quán bia là nơi công cộng chứ không phải nơi nhậu. Trong hospoda, ngồi ghép bàn với người lạ là bình thường, và bia được tính bằng các vạch trên tờ giấy lót cốc. Đây là thiết chế xã hội trung tâm của đời sống Séc.

Chủ nghĩa hoài nghi là một phong cách giao tiếp. Người Séc nói giảm, hay đùa khô, và ít khi bày tỏ nhiệt tình ra ngoài. Điều đó không có nghĩa là họ lạnh nhạt — nó là một truyền thống, và Švejk của Hašek là bản tuyên ngôn của nó.