Tiếng Sinhala

Với người Việt theo đạo Phật, hoặc chỉ đơn giản là lớn lên với vốn từ Hán–Việt, tiếng Sinhala mở ra một cánh cửa bất ngờ. Sri Lanka là nơi giữ gìn Tam tạng Pali, bộ kinh điển Phật giáo Nguyên thuỷ được ghi thành văn ở đó vào thế kỷ I trước Công nguyên. Và tầng từ Pali trong tiếng Sinhala chính là những chữ mà tiếng Việt đã nhận qua đường Hán tự.

Cụ thể: nibbāna là niết bàn, bodhi là bồ đề, arahant là a la hán, samaṇa là sa môn, pāramitā là ba la mật. Bạn đã biết hàng trăm từ Sinhala mà không biết mình biết — chỉ là bạn quen chúng dưới lớp áo Hán–Việt, còn ở đây chúng xuất hiện trong hình dạng gốc.

Về mặt ngôn ngữ học, tiếng Sinhala là một trường hợp lạ. Nó là ngôn ngữ Ấn–Âu ở cực nam nhất thế giới, cách các họ hàng Ấn–Arya gần nhất khoảng một nghìn năm trăm cây số, và bị bao quanh bởi các ngôn ngữ Dravidian vốn không cùng họ. Họ hàng còn sống gần nhất của nó là tiếng Dhivehi ở Maldives.

Nhưng phải nói thẳng phần khó ngay: ngữ pháp Sinhala ngược hẳn tiếng Việt. Động từ đứng cuối, có hậu giới từ, có hệ cách. Người Việt không được tặng gì ở đây, khác hẳn với tiếng Khmer hay tiếng Lào.

Cái đẹp đầu tiên của tiếng Sinhala nằm ở hình dáng chữ và lý do có hình dáng ấy. Những vòng tròn nối nhau không phải là lựa chọn thẩm mỹ mà là hệ quả của việc khắc bút sắt lên lá bối: nét thẳng xé lá, nét cong thì không. Một hệ chữ mang trong nó dấu vết của vật liệu đã sinh ra nó.

Cái đẹp thứ hai là bức tường Sigiriya. Hơn một nghìn năm trước, khách đến thăm đã khắc lên vách đá những bài thơ ngắn về các bức bích hoạ, về nỗi nhớ, về việc leo núi mệt. Đó là thơ Sinhala cổ nhất còn lại, và nó không do triều đình hay tu viện viết ra mà do người đi đường. Rất ít nền văn học nào bắt đầu bằng giọng của người bình thường như thế.

Và cái đẹp thứ ba là ගිහින් එන්නම් — tôi đi rồi tôi sẽ về. Người Sinhala không nói lời tạm biệt trống không, vì nó nghe như vĩnh biệt. Ngay cả khi cả hai bên biết sẽ không gặp lại, câu ấy vẫn phải có phần trở về trong đó.

Ngữ pháp Sinhala ngược với tiếng Việt ở gần như mọi điểm, và cần biết trước để khỏi bất ngờ.

Trật tự chủ – tân – động. Động từ đứng cuối câu.

Có hậu giới từ chứ không phải giới từ — trong nhà xếp thành nhà + trong.

Có hệ cách. Danh từ đổi đuôi theo vai trò trong câu: chủ cách, đối cách, tặng cách, sở hữu cách, công cụ cách và nhiều hơn nữa.

Phân biệt hữu sinh và vô sinh thay vì giống ngữ pháp kiểu châu Âu. Người và động vật chia một kiểu, đồ vật chia kiểu khác — kể cả ở động từ có.

Và đây là điểm quyết định: hai hệ chia động từ khác nhau. Dạng viết chia theo ngôi và số như tiếng Nga hay tiếng Ý. Dạng nói đã bỏ hoàn toàn việc ấy — một dạng động từ cho tất cả các ngôi. Nghĩa là dạng nói dễ hơn dạng viết rất nhiều về mặt ngữ pháp, và đó là thêm một lý do để bắt đầu từ dạng nói.

Bù lại: không có mạo từ, không có giống ngữ pháp theo kiểu tiếng Đức, và tính từ không biến đổi.

Đọc tiếng Sinhala có hai giai đoạn tách bạch, và người học nên biết rằng giai đoạn hai gần như là một dự án mới.

Giai đoạn một là giải mã chữ. Học 36 chữ thuần, các dấu nguyên âm và hal kirīma. Sáu tuần là đọc to được. Chữ Sinhala đều đặn và không có chính tả hoá thạch, nên phần này thẳng thắn.

Giai đoạn hai là học dạng viết như một ngôn ngữ mới. Báo, sách và văn bản chính thức đều dùng dạng viết, với hệ chia động từ mà bạn đã cố tình bỏ qua khi học nói. Đây không phải mở rộng từ vựng mà là học thêm một hệ ngữ pháp.

Đọc gì? BBC News සිංහල viết câu vừa phải và có bản âm thanh cho cùng nội dung — đây là điểm vào tốt nhất và là thứ gần nhất với tài liệu học có hỗ trợ. Ada Derana cập nhật nhanh nhất, văn phong tin nhanh. Lankadeepa là nhật báo lớn nhất, câu dài hơn và từ Pali dày hơn.

Với người mới, hãy đọc tiêu đề trước, và đọc kèm bản âm thanh. Ở một ngôn ngữ mà chữ viết và lời nói khác nhau nhiều như thế này, nghe cùng lúc là cách duy nhất để không xây một cách phát âm tưởng tượng.

Nghe tiếng Sinhala có một điều bất ngờ mà không sách nào chuẩn bị cho bạn: bản tin trên đài đọc bằng dạng viết, còn phỏng vấn trong cùng bản tin lại nói bằng dạng nói. Người mới nghe tưởng mình vừa mất khả năng hiểu giữa chừng.

Vì thế nguyên tắc là: trong năm đầu, ưu tiên nghe hội thoại chứ không nghe bản tin đọc. Phim truyền hình, phỏng vấn, chương trình trò chuyện đều dùng dạng nói, tức là thứ bạn đang học.

Về phát âm, tiếng Sinhala không có thanh điệu và nói với tốc độ vừa phải, nên dòng âm thanh dễ cắt hơn tiếng Việt hay tiếng Thái. Cái khó nằm ở chỗ khác: lời nói tự nhiên rút gọn rất mạnh, và khoảng cách giữa dạng viết đầy đủ với dạng nói rút gọn còn rộng hơn.

Nguồn nghe: BBC News සිංහල có bản âm thanh kèm bản chữ, tiện để nghe và đọc song song. Các đài Sri Lanka phát trực tuyến rộng rãi. Và pháp thoại là nguồn riêng rất tốt: nói chậm, phát âm rõ, lặp lại nhiều, và là nơi tầng từ Pali xuất hiện dày nhất.

Nói tiếng Sinhala có một lợi thế lớn và một cái bẫy.

Lợi thế: dạng nói đơn giản hơn dạng viết rất nhiều. Không chia động từ theo ngôi, không phải chọn đuôi theo chủ ngữ. Đây là một trong số ít trường hợp mà phần dùng nhiều nhất lại là phần dễ nhất.

Cái bẫy: nếu bạn học từ sách dạy dạng viết, bạn sẽ nói ra thứ nghe như đọc kinh — và người Sri Lanka thường không sửa mà chỉ chuyển sang tiếng Anh cho tiện. Đây là cách người học mất một năm mà không nhận ra vấn đề.

Về xưng hô: tiếng Sinhala có hệ đại từ phân tầng theo tuổi và địa vị, và chọn sai bị nhận ra ngay. Người Việt có lợi thế ở đây vì đã quen chọn đại từ theo quan hệ; chỉ cần học bảng tương ứng.

Về chỗ luyện: người Sri Lanka rất hoan nghênh người nước ngoài học tiếng của họ, một phần vì hiếm khi gặp. Ở Việt Nam thì cộng đồng nhỏ, nên phần nói gần như chắc chắn phải làm trực tuyến. Có một lưu ý thực tế: nhiều người Sri Lanka ở thành thị nói tiếng Anh rất tốt và sẽ chuyển sang tiếng Anh vì lịch sự — hãy nói rõ ngay từ đầu rằng bạn đang học.

Viết tay chữ Sinhala dễ chịu vì các chữ tròn, rời nhau, không nối và không có đường kẻ ngang trên đầu như chữ Devanagari.

Chỗ cần chú ý là các cặp chỉ khác nhau một vòng cong nhỏ, và vị trí của dấu nguyên âm, vốn bám quanh phụ âm ở nhiều phía. Viết sai vị trí là viết sai từ.

Về gõ máy: cài bàn phím Sinhala và kiểm tra phông. Chữ Sinhala có nhiều tổ hợp dấu, và phông thay thế trên một số thiết bị dựng sai vị trí. Nếu chữ trên màn hình trông chông chênh, gần như chắc chắn là do phông chứ không do bạn gõ sai.

Và đây là điểm quan trọng nhất: khi viết thì phải dùng dạng viết. Viết một lá thư trang trọng bằng dạng nói cũng chướng như nói chuyện bằng dạng viết. Đây là lý do người học nghiêm túc rốt cuộc phải nắm cả hai — nhưng theo thứ tự: nói trước, viết sau.

Bốn điều nên biết khi dùng tiếng Sinhala.

Không ai nói lời tạm biệt trống không. Câu chuẩn là gihin ennam, tôi đi rồi tôi sẽ về, vì nói tôi đi một mình nghe như vĩnh biệt. Ngay cả khi cả hai bên biết sẽ không gặp lại, phần trở về vẫn phải có trong câu.

Biết ngại là một đức tính. Khái niệm lajjā-baya, ngại và sợ, được xem là dấu hiệu của người đàng hoàng, và người không biết ngại thì đáng lo. Đây là nền của rất nhiều cách nói vòng trong tiếng Sinhala.

Hai ngôn ngữ, một hòn đảo. Tiếng Tamil là ngôn ngữ chính thức thứ hai của Sri Lanka và thuộc một họ ngôn ngữ hoàn toàn khác. Vấn đề ngôn ngữ ở đây có lịch sử chính trị nặng, và người khách nên biết điều đó trước khi bình luận.

Gật đầu không có nghĩa là vâng. Người Sri Lanka lắc đầu theo một chuyển động ngang mềm để tỏ ý đồng ý hoặc tôi đang nghe — cùng cử chỉ với Ấn Độ. Người nước ngoài thường hiểu ngược trong tuần đầu.