Outsmart Your Brain: Vì sao học khó và làm sao cho dễ

Daniel T. Willingham, xuất bản tháng 1 năm 2023 bởi Simon & Schuster.

Đây là cuốn thứ hai của Willingham trên kệ này, và cặp sách ấy có ý nghĩa riêng: Why Don't Students Like School? viết cho giáo viên, còn cuốn này viết cho người học. Cùng một nhà khoa học nhận thức, cùng một nền nghiên cứu, nhưng đổi người nghe — và vì thế đổi hẳn nội dung.

Luận điểm

Xuất phát điểm giống Make It Stick: khi học, chúng ta bám vào những việc dễ kiểm soát — tô màu, gạch chân, đọc lại — và những việc ấy chỉ tạo ra ảo giác thành thạo. Quen mắt không phải là hiểu.

Nhưng Willingham đi xa hơn một bước quan trọng. Ông cho rằng lý do học sinh học sai cách không phải vì lười hay thiếu thông tin, mà vì trường học hiếm khi dạy cách học. Người ta bảo học sinh về ôn bài đi mà chưa bao giờ chỉ ôn bằng cách nào. Vậy nên các em tự nghĩ ra, và thứ tự nghĩ ra bao giờ cũng là thứ dễ chịu nhất.

Mỗi chương vì thế có hai nửa: vì sao cách làm thông thường không hiệu quả, rồi làm thế thay thế, rất cụ thể.

Trong sách có gì

Sách gồm mười bốn chương, và tác giả nói rõ ngay từ đầu: không cần đọc theo thứ tự, cũng không cần đọc hết. Đây là sách tra theo vấn đề đang gặp.

Phạm vi rộng hơn hẳn một cuốn mẹo học tập thông thường:

Cách đọc tài liệu học thuật. Cách nghe giảng và ghi chép. Cách ôn tập. Cách làm bài thi. Nhưng cũng có: cách lập kế hoạch làm việc, cách đối phó với trì hoãn, cách giữ tập trung, cách xây dựng sự tự tin, và cách xử lý lo âu.

Chính bốn chương cuối làm nên khác biệt của cuốn sách. Phần lớn sách về học tập coi người học như một cỗ máy xử lý thông tin. Willingham thừa nhận rằng người học là một con người sẽ hoãn việc, sẽ mất ngủ trước kỳ thi, và sẽ tin rằng mình dốt.

Vì sao nên đọc

Vì nó lấp đúng khoảng trống mà Make It Stick để lại.

Make It Stick thuyết phục bạn rằng truy xuất và giãn cách có hiệu quả. Rồi bạn ngồi trước một chương sách giáo khoa và không biết bắt đầu thế nào. Cuốn này trả lời đúng câu hỏi ấy, ở mức chi tiết từng bước.

Nó cũng là cuốn duy nhất trên kệ này viết trực tiếp cho học sinh, sinh viên — không qua trung gian là thầy cô. Nếu bạn muốn đưa một cuốn cho con hoặc cho học trò tự đọc, đây là cuốn đó.

Và cấu trúc phi tuyến khiến nó dùng được ngay: đang vật lộn với việc trì hoãn thì mở đúng chương trì hoãn, không phải đọc hết ba trăm trang.

Chỗ còn mỏng

Phạm vi rộng phải trả giá bằng chiều sâu. Mười bốn chương trong một cuốn sách nghĩa là mỗi chủ đề chỉ được vài chục trang, và có những chương chỉ dừng ở mức giới thiệu.

Quan trọng hơn, cần nói thẳng một điều về nền bằng chứng: các chương về trí nhớ, đọc và ôn tập nằm ngay trên chuyên môn của Willingham. Các chương về lo âu và sự tự tin thì không. Chúng vẫn hợp lý và được viết cẩn thận, nhưng chúng dựa trên một khối tài liệu mà ông không phải người trong ngành, và độ chắc chắn ở đó thấp hơn.

Ngoài ra, sách giả định một cấu trúc học tập kiểu Mỹ — có đề cương môn học, có giờ tiếp sinh viên, có bài kiểm tra giữa kỳ theo lịch cố định. Người học ở Việt Nam sẽ phải tự chuyển đổi một phần lời khuyên, dù nguyên lý thì vẫn đúng.

Ba lời khuyên cụ thể nhất

Để thấy sách vận hành ở mức nào, đây là ba ví dụ.

Về việc đọc: đừng tô màu khi đang đọc lần đầu. Lúc ấy bạn chưa biết cái gì quan trọng, nên bạn tô theo cảm giác câu này nghe hay. Hãy đọc hết một mục, gấp sách, rồi mới viết tóm tắt bằng lời của mình. Nếu không tóm tắt được, đó là tín hiệu bạn chưa hiểu — chứ không phải tín hiệu cần đọc lại lần nữa.

Về việc ghi chép trong giờ: mục tiêu không phải chép lại nhiều nhất. Ghi chép tốt là ghi chép có chọn lọc, và điều đó đòi bạn phải hiểu ngay tại chỗ. Willingham khuyên chừa lề trống để sau giờ học điền vào phần bạn bỏ lỡ — chính thao tác điền vào ấy là truy xuất.

Về việc ôn thi: đừng bắt đầu bằng việc đọc lại vở. Hãy bắt đầu bằng việc tự viết ra đề thi mà bạn nghĩ giáo viên sẽ ra. Việc dự đoán buộc bạn phải nhìn toàn bộ môn học từ trên xuống, và nó lộ ra ngay những chỗ bạn không có gì để nói.

Vì sao chương về trì hoãn đáng chú ý

Phần lớn lời khuyên về trì hoãn đều mang giọng đạo đức: hãy có kỷ luật hơn, hãy muốn nó nhiều hơn.

Willingham xử lý khác. Ông coi trì hoãn là một vấn đề thiết kế: nếu việc cần làm được định nghĩa mơ hồ (ôn Sử), bộ não không có điểm bắt đầu và sẽ chọn việc khác. Định nghĩa lại thành một hành động cụ thể, đủ nhỏ để bắt đầu ngay (viết ra năm điều nhớ được về giai đoạn này), thì phần lớn sức cản biến mất.

Đó là lời khuyên hiếm khi thấy trong sách học tập, và nó dùng được ngay.

Ai nên bỏ qua

Nếu bạn là giáo viên tìm hiểu để dạy tốt hơn, đây không phải cuốn của bạn — hãy đọc Why Don't Students Like School? của cùng tác giả.

Và nếu bạn muốn hiểu vì sao các kỹ thuật này hoạt động chứ không chỉ làm theo, cuốn này cố tình không đi sâu vào đó. Nó chọn hành động thay vì cơ chế. Make It Stick mới là cuốn giải thích.

Nếu chỉ lấy một điều

Không ai từng dạy bạn cách học. Đó không phải lỗi của bạn — nhưng nó cũng có nghĩa là những thói quen bạn đang có đều do bạn tự đoán ra, và rất có thể chúng được chọn vì dễ chịu chứ không vì hiệu quả.

Đáng bỏ ra vài giờ để kiểm tra lại giả định ấy.