Người nói nhiều thứ tiếng có giữ mỗi ngôn ngữ ở một góc riêng trong não không? Hầu như là không. Các ngôn ngữ dùng chung một mạng lưới ra sao, tuổi bắt đầu và trình độ định hình phần chồng lấn thế nào, và vì sao điều kỳ diệu thật sự là khả năng điều khiển chứ không phải chuyện cất riêng.
Thử hình dung một người nói được năm thứ tiếng. Rất dễ tưởng bộ não họ như một cái tủ hồ sơ — tiếng Anh một ngăn, tiếng Trung một ngăn, mỗi thứ tiếng cất gọn một góc. Hình dung ấy rất tự nhiên, mà gần như sai. Sự thật còn lạ và tinh vi hơn: các thứ tiếng của bạn phần lớn sống cùng nhau, trong cùng một mạng lưới, và bộ não có một mẹo khéo để giữ chúng khỏi lẫn mà chẳng cần xếp chúng vào những căn phòng riêng.
Bộ não có một hệ ngôn ngữ cốt lõi, phần lớn nằm ở bán cầu trái — điển hình là vùng Broca, lo việc tạo ra lời nói, và vùng Wernicke, lo việc hiểu, cùng những đường nối chúng. Đây là phát hiện then chốt sau mấy chục năm chụp ảnh não: chính cái mạng lưới ấy lo hết mọi thứ tiếng của một người. Không có vùng tiếng Anh riêng nằm cạnh một vùng tiếng Trung riêng. Khi một người song ngữ nói bằng thứ tiếng nào thì phần lớn vẫn là những vùng não ấy sáng lên. Các thứ tiếng chồng lớp lên cùng một bộ máy dùng chung, chứ không chia nhau lãnh thổ.
Bức tranh ấy có một chi tiết thú vị. Một nghiên cứu mang tính bước ngoặt đã chụp não người song ngữ và thấy rằng ai học cả hai thứ tiếng từ sớm thì dùng những mảng não chồng lên nhau gần như khít. Còn ai học thứ tiếng thứ hai muộn hơn thì lộ ra những mảng hoạt động hơi tách nhau trong vùng Broca cho mỗi thứ tiếng — hàng xóm sát vách, không phải xứ xa, nhưng không hẳn cùng một điểm. Vậy tuổi bạn học một thứ tiếng nắn rất tinh cái mức nó chồng lên các thứ tiếng khác.
Trình độ cũng đáng kể. Bạn càng thạo thì thứ tiếng thứ hai càng nằm gọn vào đúng cái mạng lưới gọn gàng ấy, y như tiếng mẹ đẻ. Một thứ tiếng mới học còn yếu thì tốn sức hơn, phải nhờ vả nhiều hơn vào các vùng điều khiển và chú ý đa năng, cho tới khi việc luyện tập đưa được nó vào mạng lưới cốt lõi. Nói cách khác, các thứ tiếng không hòa vào nhau ngay từ đầu — dùng đi dùng lại mới dần dệt thứ tiếng mới vào tấm vải chung ấy.
Nếu các thứ tiếng dùng chung một vùng não thì làm sao một người nói nhiều thứ tiếng không buột ra tiếng Trung giữa một câu tiếng Anh? Câu trả lời chính là trọng tâm thật của ngành thần kinh học song ngữ. Không phải chuyện cất riêng giữ cho các thứ tiếng khỏi lẫn — mà là một hệ điều khiển chuyên trách. Cả hai thứ tiếng luôn âm thầm bật, và một mạng lưới gồm vỏ não trước trán, vỏ đai trước và hạch nền liên tục chọn thứ tiếng bạn cần rồi ghìm thứ tiếng bạn không cần. Giữ cho các thứ tiếng khỏi lẫn không phải bài toán xếp hồ sơ giải bằng những ngăn kéo riêng; đó là bài toán điều tiết giao thông, giải từng khoảnh khắc một, bởi hệ điều hành của bộ não.
Có — chỉ là không theo kiểu chia vùng gọn ghẽ. Phân tích cho kỹ thì các nhà nghiên cứu đọc ra được người song ngữ đang dùng thứ tiếng nào chỉ từ cái khuôn hoạt động rất tinh vi, nên mỗi thứ tiếng có để lại một dấu mờ riêng trong mạng lưới chung. Và những thứ tiếng khác hẳn nhau về mặt chữ và âm có thể phải nhờ thêm vài vùng chuyên về giác quan: đọc chữ Hán chẳng hạn, đòi xử lý thị giác và không gian nhiều hơn đọc chữ Latinh một chút. Vậy các thứ tiếng không giống hệt nhau về mặt thần kinh. Nhưng đó là những sắc độ và những thớ vải dệt qua cùng một vùng não — chứ không phải những ngăn riêng ở những phần khác nhau của bộ não.
Một phần lý do khiến hình ảnh cái tủ hồ sơ sai là vì ngay từ đầu, một thứ tiếng cũng đâu có nằm ở một chỗ. Thứ tiếng nào cũng trải ra trên nhiều mạng lưới — chỗ này nghiêng về âm, chỗ kia về nghĩa, chỗ nữa về ngữ pháp. Các thứ tiếng của bạn dùng chung chính những mạng lưới trải rộng ấy, xếp lớp và đan vào nhau chứ không bị đóng hộp riêng. Nó ít giống mấy cuốn sách trên những kệ khác nhau, mà giống nhiều giai điệu do cùng một dàn nhạc chơi, trên cùng những nhạc cụ ấy, với một người nhạc trưởng chọn xem giai điệu nào được đưa lên trước.
Cái kiến trúc dùng chung ấy là một tin lành rất lặng. Nó là lý do bạn sẽ không bao giờ hết chỗ cho một thứ tiếng nữa; lý do các thứ tiếng của bạn tiếp sức cho nhau, khi kiến thức và cách làm chuyển qua lại giữa chúng; và lý do lớn lên cùng — hay dốc sức học — nhiều hơn một thứ tiếng sẽ dựng lên cái mạng lưới điều khiển kia, đúng thứ được cho là giữ cho trí óc đa ngữ còn nhanh nhạy lúc về già. Các thứ tiếng của bạn không phải những đối thủ ở các phòng riêng tranh nhau chỗ ở. Chúng là những người chung một mái nhà.
Bộ não có giữ mỗi thứ tiếng ở một vùng riêng không? Không — không theo cái cách ta vẫn hình dung. Các thứ tiếng của bạn dùng chung một mạng lưới cốt lõi, chồng lên nhau càng khít khi bạn học chúng càng sớm và càng thạo, phân biệt nhau không phải ở chỗ cất giữ mà ở một hệ điều khiển luôn biết bạn đang cần thứ tiếng nào. Kỳ quan thật của bộ não đa ngữ không phải một bộ ngăn kéo riêng. Nó là một mái nhà chung, và một người nhạc trưởng không bao giờ lỡ nhịp.
Cùng nội dung ấy, kể lại bằng lời giản dị — dành cho bạn đọc nhỏ tuổi, hoặc cho bất kỳ ai muốn nắm ý chính thật nhanh.
Hãy hình dung một người nói được năm thứ tiếng. Ta rất dễ tưởng tượng bộ não họ như một dãy tủ hồ sơ — tiếng Anh một ngăn, tiếng Trung một ngăn khác.
Đó là hình ảnh rất tự nhiên, và nó phần lớn là sai. Sự thật lạ hơn và thanh nhã hơn.
Não có một hệ thống ngôn ngữ cốt lõi, chủ yếu nằm ở bán cầu trái. Hàng chục năm chụp ảnh não đều chỉ về cùng một phát hiện: chính một mạng lưới ấy lo hết mọi thứ tiếng của một người.
Không có vùng tiếng Anh nằm cạnh một vùng tiếng Trung riêng biệt. Khi một người song ngữ nói thứ tiếng nào thì phần lớn vẫn là những vùng ấy sáng lên. Các ngôn ngữ được đặt chồng lên cùng một bộ máy, chứ không được chia đất riêng.
Có một nếp gấp rất hay ở đây. Người học cả hai thứ tiếng từ sớm thì dùng gần như trùng khít cùng một vùng mô cho cả hai. Người học thứ tiếng thứ hai muộn hơn thì lại lộ ra những mảng hoạt động tách nhau đôi chút — hàng xóm sát vách, không phải hai vùng xa nhau, nhưng cũng không hẳn cùng một chỗ.
Trình độ cũng có ảnh hưởng. Càng thạo thì thứ tiếng thứ hai càng an vị vào đúng cái mạng lưới hiệu quả mà tiếng mẹ đẻ đang dùng. Một thứ tiếng còn yếu và còn mới thì tốn sức, phải dựa nhiều hơn vào các vùng lo chú ý chung của não, cho tới khi luyện tập đủ để nó được nhận vào lõi.
Nghĩa là các ngôn ngữ không hoà làm một ngay từ đầu. Chính việc dùng mới dần dệt cái mới vào tấm vải chung ấy.
Nếu chúng dùng chung vùng não, vậy vì sao một người đa ngữ không buột ra tiếng Trung giữa một câu tiếng Anh?
Vì cả hai thứ tiếng lúc nào cũng đang bật, một cách lặng lẽ, và một hệ điều khiển riêng thì liên tục chọn lấy thứ bạn cần và giữ thứ kia lại.
Giữ cho các ngôn ngữ khỏi lẫn không phải bài toán sắp xếp hồ sơ giải bằng những cái ngăn riêng. Đó là bài toán điều tiết giao thông, được giải từng khoảnh khắc một.
Có — chỉ là không phải kiểu phòng riêng gọn ghẽ.
Phân tích thật kỹ thì các nhà nghiên cứu đọc ra được người song ngữ đang dùng thứ tiếng nào, chỉ từ những hoa văn hoạt động rất mảnh — nghĩa là mỗi ngôn ngữ có để lại một chữ ký mờ. Và những hệ chữ viết rất khác nhau thì có mượn thêm chút đỉnh: đọc chữ Hán huy động nhiều hơn phần xử lý thị giác và không gian so với đọc chữ cái.
Nhưng đó là những sắc độ dệt xuyên qua cùng một vùng, không phải những ngăn riêng ở những phần khác nhau của não.
Hình ảnh tủ hồ sơ sai vì một lý do sâu hơn: ngay cả một ngôn ngữ đơn lẻ cũng không được cất ở một chỗ. Ngôn ngữ nào cũng trải ra khắp nhiều mạng lưới — vùng này nghiêng về âm thanh, vùng khác về nghĩa, vùng khác nữa về ngữ pháp.
Nó ít giống những cuốn sách trên các giá riêng, mà giống vài giai điệu được cùng một dàn nhạc chơi, trên cùng những nhạc cụ, với một nhạc trưởng chọn xem lúc này đưa giai điệu nào lên trước.
Các ngôn ngữ của bạn không phải những kẻ tranh chỗ trong những căn phòng riêng. Chúng là bạn cùng nhà trong một mái nhà thông nhau.
Các bài viết này tổng hợp những nghiên cứu đã được công nhận rộng rãi trong khoa học học tập và ngôn ngữ học. Nguồn chính và tài liệu đọc thêm:
Câu hỏi ngầm giả định rằng tập trung là một cơ bắp để luyện. Bằng chứng chắc nhất lại nói phần luyện được hầu như không...
Không có thời gian, không có khiếu, già rồi — mấy câu ấy là lời giải thích chứ không phải nguyên nhân. Thứ đo được lại t...
Không phải một chuyện mà bốn, chạy trên những cái đồng hồ cách nhau hàng tỉ lần: một sóng ở 400 mili-giây, một từ được k...
