Điều gì làm nên một người nói như bản xứ — và não họ có khác không?

Ai cũng từng gặp một người như thế: nói ngôn ngữ thứ hai trôi đến mức bạn dám thề họ sinh ra là để cho thứ tiếng ấy — mượt, không tốn sức, không tài nào phân biệt với người bản xứ. Cái gì tách họ khỏi số còn lại chúng ta, những người vẫn đang vật lộn và chững lại? Có phải họ chỉ đơn giản sinh ra đã có một bộ não đặc biệt? Thần kinh học đưa ra một câu trả lời vừa sắc vừa đáng để yên lòng.

Gần như không bao giờ do một yếu tố

Sự thật thứ nhất là trình độ như người bản xứ không do một thành phần thần kỳ nào tạo ra. Nó là kết quả của nhiều thứ cùng cộng hưởng.

Tuổi bạn bắt đầu. Đây là yếu tố mạnh nhất, nhất là với phát âm. Bắt đầu càng trẻ thì trần càng cao — di sản của một giai đoạn nhạy cảm trong những năm đầu đời, lúc bộ não được chỉnh rất tinh để thấm âm thanh và cấu trúc của tiếng nói. Vì thế mà những người nói như bản xứ thường bắt đầu từ hồi còn bé.

Số giờ tiếp xúc, tính tuyệt đối. Đằng sau gần như người nói như bản xứ nào cũng là một khối tiếp xúc khổng lồ — nhiều năm dầm mình, hàng nghìn giờ nghe, đọc và sống trong thứ tiếng ấy. Kết quả cuối cùng tùy vào lượng đầu vào; chẳng ai tới đó bằng một giờ mỗi tuần.

Dùng thật, và có người sửa. Tiếp xúc suông thì không đủ. Những người lên tới đỉnh đã dùng thứ tiếng ấy liên tục và được người ta chỉ cho chỗ sai — thầy cô, bạn bè, cuộc đời — để lỗi được sửa thay vì đông lại thành thói quen.

Động lực và bản sắc. Đây là chỗ người ta hay xem nhẹ. Những người học lên tới mức bản xứ thường muốn thuộc về — muốn hợp với nền văn hóa ấy, muốn nói cho giống người bản xứ, thậm chí muốn nhận lấy một bản sắc mới bên trong thứ tiếng đó. Cái động lực sâu ấy là một trong những dấu hiệu mạnh nhất báo ai sẽ đi hết chặng cuối.

Và một chút thiên hướng. Có người thấm âm lạ và cấu trúc lạ nhanh hơn người khác một chút. Chuyện đó có thật — nhưng, như ta sắp thấy, đó là một cú hích nhẹ, không phải định mệnh.

Vậy — não họ có khác không?

Có, khác thật. Nhưng không theo cái cách phần lớn người ta vẫn nghĩ. Ảnh chụp não cho thấy một người cực thạo xử lý thứ tiếng thứ hai bằng đúng cái mạng lưới gọn gàng mà người bản xứ dùng, và — đáng chú ý — học một thứ tiếng lên tới trình độ cao đúng là làm đổi cấu trúc vật lý của bộ não. Nghiên cứu đã tìm thấy chất xám dày hơn và những mối nối chắc hơn ở các vùng ngôn ngữ của người song ngữ càng thạo, mà mạnh nhất là ở những người học sớm và đạt tới độ trôi chảy cao.

Nhưng hãy đọc câu đó cho kỹ, vì chiều nhân quả là tất cả. Phần lớn cái bộ não khác ấy là vết tích của việc học, chứ không phải một món quà có sẵn từ trước. Bộ não đổi vì nhiều năm nạp đầu vào và đem ra dùng, qua đúng cái cơ chế dẻo vẫn nắn lại mọi kỹ năng được rèn kỹ. Người nói như bản xứ không khởi hành với một bộ não bản xứ; họ tự dựng nó lên.

Cái phần nhỏ có sẵn từ trước

Nói cho sòng phẳng thì có một phần nhỏ có sẵn thật. Các nhà nghiên cứu đã thấy vài đặc điểm giải phẫu, hiện ra trước khi rèn luyện, dự báo được phần nào ai sẽ thấm âm tiếng nước ngoài nhanh nhất — nên năng khiếu quả có cơ sở thần kinh, nhất là ở phần phát âm. Nhưng đó chỉ là một cái đà xuất phát, không phải một loại não khác hẳn. Nó đổi tỷ lệ và đổi tốc độ; nó không định đích đến. Rất nhiều người năng khiếu bình thường vẫn tới được những chỗ phi thường, còn một bộ não trời cho mà không đem ra dùng thì cũng chẳng đi tới đâu.

Cái rào cứng nhất: phát âm

Có một mặt trận làm khó cả những người học muộn tận tụy nhất: phát âm. Ngữ pháp và từ vựng có thể đẩy lên ngang người bản xứ ở gần như mọi lứa tuổi, nhưng phát âm là thứ khó xóa sạch nhất, vì giai đoạn nhạy cảm ăn vào phần âm thanh của tiếng nói mạnh hơn cả. Vài người lớn xuất sắc vẫn làm được, nhưng một chút giọng pha còn sót lại ở một người nói rất hay không phải dấu hiệu của một bộ não kém — nó chỉ là cái dấu thời gian ghi lại lúc họ bắt đầu.

Vậy với bạn thì sao

Bài học này cởi trói. Trình độ như người bản xứ được dựng lên, chứ không phải được ban cho. Bạn không đổi được cái tuổi mình bắt đầu — nhưng bạn cấp được mọi thứ còn lại mà bộ não cần: một khối đầu vào khổng lồ, việc dùng thật liên tục kèm người sửa cho thật lòng, một động lực sâu, và nhiều năm tiếp xúc bền bỉ. Cứ làm vậy đi, rồi bộ não bạn sẽ tự dựng lại về phía cái sự gọn gàng của người bản xứ, từng mối nối một. Bắt đầu sớm nếu bạn còn kịp; nếu không kịp thì hãy bắt đầu cho thật sâu.

Chốt lại

Cái gì làm nên một người nói một thứ tiếng như tiếng mẹ đẻ của mình? Không phải một tài năng bí ẩn trời cho, mà là một cuộc đời đã cấp cho bộ não đúng thứ nó cần: bắt đầu sớm nếu được, một đại dương đầu vào, việc dùng thật, những lời sửa thẳng thắn, và một trái tim khao khát thuộc về. Bộ não họ đúng là khác — nhưng chủ yếu vì chính họ đã làm cho nó khác. Hãy cấp cho bộ não mình ngần ấy thứ, rồi nó sẽ âm thầm thành bộ não của một người nói thứ tiếng ấy như thể nó vốn là của họ.