Học trực tiếp, học online hay kết hợp: bằng chứng nói gì?

Câu hỏi nghe rất hợp lý: học trực tiếp, học online hay kết hợp cả hai thì hơn? Nhưng đọc kỹ các nghiên cứu thì câu trả lời không nằm ở chỗ ta tưởng. Định dạng lớp học giải thích được ít hơn nhiều so với những gì diễn ra bên trong nó. Đó không phải cách nói tránh — số liệu chỉ ra thứ cụ thể hơn thế.

Dạy từ xa không phải phát minh của năm 2020

Trường hàm thụ gửi bài qua bưu điện đã có từ thế kỷ XIX. Từ thập niên 1920, các đài phát thanh học đường đưa bài giảng tới những lớp cách trường hàng trăm cây số. Trẻ em vùng hẻo lánh ở Úc học qua sóng vô tuyến suốt nhiều thập niên trước khi có internet.

Và cách dạy ấy vẫn đang chạy. Chương trình dạy học qua đài tương tác — học sinh nghe đài rồi trả lời, hát, làm bài ngay tại chỗ — đến nay vẫn phục vụ hàng triệu trẻ em ở những vùng thiếu giáo viên. Nghĩa là câu hỏi dạy từ xa có được không đã có lời đáp từ lâu: được, và ở quy mô lớn.

Phân tích tổng hợp lớn nhất nói gì

Năm 2010, Bộ Giáo dục Hoa Kỳ tổng hợp hơn năm mươi nghiên cứu so sánh ba hình thức. Kết quả: lớp kết hợp cho kết quả tốt hơn lớp trực tiếp thuần tuý, còn lớp online thuần tuý thì gần như ngang bằng. Nghe qua tưởng đã xong chuyện.

Nhưng chính nhóm tác giả nêu ngay một điểm phải đọc kèm. Ở phần lớn nghiên cứu, nhóm học kết hợp được học nhiều giờ hơn và có thêm tài liệu mà nhóm đối chứng không có. Vậy phần chênh lệch ấy có thể đến từ thời lượng chứ không phải từ phương tiện. Một lớp được dạy thêm sáu tiếng thì tốt hơn, bất kể dạy bằng gì.

Rồi thế giới chạy một thí nghiệm khổng lồ

Năm 2020, hàng trăm triệu học sinh chuyển sang học từ xa cùng một lúc. Đó là thí nghiệm tự nhiên lớn nhất lịch sử giáo dục, và nó cho ra thứ dữ liệu mà không nhà nghiên cứu nào dám thiết kế.

Kết quả không dễ chịu. Tại Hoa Kỳ, tỉ lệ đạt môn toán giảm khoảng 12,8 điểm phần trăm và môn đọc giảm khoảng 6,8 điểm trong hai năm 2019–2021. Mất mát không chia đều: nặng nhất ở học sinh khó khăn và ở những em vốn đã yếu. Đến niên khoá 2023–2024, điểm số vẫn chưa về lại mức trước dịch.

Nhưng con số đáng chú ý nhất nằm ở chỗ khác. Trong ba hình thức, kiểu chịu thiệt nhiều nhất không phải online thuần tuý, mà là lớp kết hợp đồng bộ — thầy vừa dạy nhóm ngồi trong phòng vừa dạy nhóm nối máy, cùng một lúc.

Lý do không bí ẩn: sự chú ý của người thầy bị chia đôi, và không nhóm nào được một người thầy trọn vẹn. Lớp học một phòng ngày xưa cũng có nhiều trình độ ngồi chung, nhưng thầy giải bài toán ấy bằng cách luân phiên từng nhóm chứ không phục vụ hai nhóm cùng lúc. Lớp kết hợp đồng bộ đánh mất đúng chỗ khéo đó.

Còn một phát hiện ít được nhắc. Nghiên cứu công bố năm 2024 trên PNAS theo dõi học sinh bang Connecticut cho thấy khi trường mở cửa đón học trực tiếp, học sinh chỉ đến khoảng một nửa số buổi được mời — và tỉ lệ đến thấp nhất ở những trường khó khăn nhất. Mở một hình thức ra không có nghĩa là nó được dùng.

Vậy cái gì mới quyết định?

Gom các nghiên cứu lại thì ba yếu tố lặp đi lặp lại, và cả ba đều cắt ngang qua ba hình thức: số giờ được dạy thật, người học có tham gia hay không, và công cụ có hợp với việc đang dạy hay không. Hình thức lớp không quyết định ba yếu tố này; nó chỉ làm cho vài yếu tố dễ đạt hơn.

Với người học ngoại ngữ thì sao?

Ở đây kết luận trên còn sắc hơn, vì học một thứ tiếng cần hai loại giờ khác hẳn nhau, và hai loại ấy không chịu cùng một hình thức lớp.

Loại thứ nhất là giờ tiếp nhận — nghe và đọc thứ mình hiểu được. Loại này online làm tốt hơn lớp trực tiếp, và không phải hơn một chút. Một buổi học hai tiếng cho bạn hai tiếng tiếp xúc; một tài khoản podcast cho bạn nhiều hơn thế mỗi tuần, đúng trình độ, vào lúc bạn rảnh.

Loại thứ hai là giờ tạo ra — mở miệng nói và bị sửa. Loại này cần một con người, cần đủ thời lượng cho từng người, và cần đủ an toàn để dám sai. Một lớp online bốn mươi người gần như không cho bạn giờ nào thuộc loại này; một buổi kèm một-một, dù online, thì cho rất nhiều.

Nên với ngoại ngữ, cách chia tự nhiên không phải theo phòng học mà theo loại giờ: tiếp nhận thì tự lo, tạo ra thì tìm người. Đó chính là lớp kết hợp xếp nối tiếp — đúng hình dạng mà bằng chứng ủng hộ.

Từ đó có cách chọn thực dụng hơn là hỏi cái nào tốt nhất: chọn theo thứ mà hình thức ấy bảo vệ được. Lớp trực tiếp bảo vệ sự chú ý và tỉ lệ có mặt. Lớp online bảo vệ khả năng tiếp cận và quỹ thời gian. Lớp kết hợp phát huy khi hai nửa được xếp nối tiếp — xem lý thuyết ở nhà, luyện nói tại lớp — chứ không chạy song song.

Và dù chọn hình thức nào thì con số cuối cùng vẫn là số giờ luyện tập thật sự hiểu được, không phải căn phòng nơi nó diễn ra.