Trẻ nên tiếp xúc ngôn ngữ thứ hai từ bao giờ, và bằng cách nào? Càng sớm càng lợi cho phát âm — nhưng những năm đầu đời cần chơi với ngôn ngữ, không phải học. Khoa học về giai đoạn nhạy cảm, và chỗ khác nhau cốt lõi giữa chơi và học.
Cha mẹ muốn cho con một ngôn ngữ thứ hai thường vướng hai câu hỏi rất thực: bắt đầu khi nào, và bằng cách nào? Khoa học học tập trả lời cả hai khá rõ, và câu trả lời đáng để yên tâm. Riêng câu bằng cách nào, với một đứa trẻ nhỏ, gói lại trong một chỗ phân biệt duy nhất mà đổi được tất cả — giữa việc cho trẻ chơi với một thứ tiếng và bắt trẻ học nó.
Riêng với phát âm thì càng sớm càng hơn. Những năm đầu đời, não trẻ chỉnh theo âm thanh và quy luật của tiếng nói giỏi đến lạ thường — trẻ sơ sinh nghe ra được những chỗ khác nhau mà người lớn đã đánh mất từ lâu, trước khi tai chúng thu hẹp dần về thứ tiếng quanh mình. Đứa trẻ được tiếp xúc sớm có thể nói giọng tự nhiên như người bản xứ, điều mà người học muộn hiếm khi với tới. Đó chính là giai đoạn nhạy cảm hay được nhắc, và với phát âm thì nó có thật.
Nhưng cánh cửa ấy là một con dốc thoai thoải chứ không phải vách đá. Nhạy nhất là mấy năm đầu rồi nhạt dần suốt tuổi thơ — nên bắt đầu càng sớm thì trần càng cao, song chưa bao giờ là thật sự quá muộn, và bất cứ khởi đầu sớm nào cũng là một món quà. Có điều kèm một điều kiện quan trọng: lợi thế đó chỉ ăn thua nếu cách cho tiếp xúc hợp với cách trẻ nhỏ thật sự học. Chuyện đó dẫn tới câu hỏi quan trọng hơn nhiều: bằng cách nào.
Đây là cốt lõi. Não một đứa trẻ nhỏ thấm ngôn ngữ ngầm, tự rút ra quy luật từ những trải nghiệm giàu có, có nghĩa và lặp đi lặp lại — đúng cách chúng làm chủ tiếng mẹ đẻ, không cần ai giảng một quy tắc nào. Chúng không được trang bị để ngồi học; chúng sinh ra để hấp thụ. Chỉ một sự thật ấy thôi đã trả lời xong câu hỏi phương pháp: hình thức tiếp xúc đúng cho tuổi này là chơi, không phải giờ học.
Chơi với một thứ tiếng là bài hát và đồng dao, truyện và trò chơi, phim hoạt hình chúng mê, đóng vai, những âm thanh ngộ nghĩnh, chạy nhảy — và trên hết là một người thật để qua lại cùng. Ngôn ngữ chỉ là sản phẩm phụ vui vẻ của niềm vui đó. Đứa trẻ không cố học gì cả; nó đang chơi, và tiếng cứ lặng lẽ ngấm vào. Nghiên cứu còn cho thấy trẻ nhỏ học âm của một thứ tiếng mới từ một người thật, có qua lại, tốt hơn hẳn so với chỉ nhìn màn hình — vì với một đứa trẻ, ngôn ngữ sống trong sự gắn kết và trò chơi giữa người với người.
Ngược lại, học một thứ tiếng là phiếu bài tập, danh sách từ phải thuộc, quy tắc ngữ pháp, bài luyện, bài kiểm tra và sửa lỗi. Chẳng có cái nào xấu cả — chúng rất được việc với người học lớn hơn, những người đã nghĩ được về ngôn ngữ và dùng quy tắc như lối tắt. Nhưng với một đứa trẻ nhỏ thì nó lệch tuổi: chán, căng, và đi ngược đúng cái cơ chế — thấm ngầm, không cần gắng sức — đang gánh toàn bộ phần việc thật ở tuổi này.
Phép thử rất đơn giản: hỏi xem cái gì đang được đặt lên trước, và đứa trẻ thấy thế nào. Trong chơi, nghĩa và niềm vui đứng trước, đứa trẻ hào hứng nhập cuộc, và lỗi thì chẳng hề gì. Trong học, hình thức và sự chính xác đứng trước, đứa trẻ bị kiểm tra, và lỗi bị đánh dấu. Nếu đứa bé bốn tuổi của bạn đang cười theo một bài hát hay nài nghe thêm một truyện nữa, đó là chơi, và thế là đúng. Nếu nó đang bị dò thẻ từ (flashcard) và bị sửa ngữ pháp, đó là học — mà học, ở tuổi này, đơn giản là chọn nhầm công cụ.
Có hai lý do, và cả hai đều nghiêm túc. Lý do thứ nhất thuộc về khoa học: chơi cho đúng những điều kiện mà não trẻ cần — đầu vào giàu, nghĩa có thật, cảm xúc, sự lặp lại và ít căng thẳng — còn ép học kiểu nhà trường quá sớm thì cho điều ngược lại, dựng lên nỗi lo cản trở việc tiếp thu và đòi một lối nghĩ phân tích mà đứa trẻ chưa có.
Lý do thứ hai thuộc về tình cảm, và có khi còn nặng hơn. Đứa trẻ được chơi với một thứ tiếng rồi sẽ thương nó; đứa trẻ bị ép học quá sớm có thể sẽ chống lại. Mối gắn bó hình thành trong mấy năm đầu ấy có thể định đoạt quan hệ của cả một đời người với thứ tiếng đó. Giữ lấy niềm vui bây giờ là giữ lấy người học sau này — thứ quý nhất bạn trao được cho một đứa trẻ nhỏ không phải một khởi đầu sớm về ngữ pháp, mà là một cảm giác ấm áp, dễ chịu về chính thứ tiếng ấy.
Không có gì ở trên nghĩa là đừng bao giờ dạy trẻ con. Khi đứa trẻ vào tuổi đi học rồi lớn hơn, và bắt đầu nghĩ được về ngôn ngữ, thì một chút bài bản là hợp và còn có ích. Quy tắc chỉ nằm ở thứ tự: lúc nhỏ thì chơi là chính, rồi thêm bài bản vào thật nhẹ và thật dần khi lớn lên — đừng bao giờ làm ngược. Bắt đầu bằng trò chơi, và để giờ học đến sau, nhiều năm sau.
Thời điểm tốt nhất để cho trẻ chạm vào ngôn ngữ thứ hai là sớm — nhưng cách tốt nhất, trong mấy năm đầu ấy, là để chúng chơi với nó chứ không học nó. Hãy phủ đầy thế giới của chúng bằng bài hát, truyện và một người để chuyện trò, giữ cho mọi thứ vui, rồi bộ não non tuyệt vời kia sẽ lo phần còn lại, lặng lẽ biến trò chơi thành một thứ tiếng chúng giữ được — và thương được — suốt phần đời sau.
Cùng nội dung ấy, kể lại bằng lời giản dị — dành cho bạn đọc nhỏ tuổi, hoặc cho bất kỳ ai muốn nắm ý chính thật nhanh.
Cha mẹ muốn cho con một ngoại ngữ sẽ gặp hai câu hỏi: khi nào, và bằng cách nào. Câu thứ hai quan trọng hơn phần lớn mọi người tưởng.
Với phát âm thì trước hết, sớm là tốt hơn. Trong những năm đầu đời, bộ não được chỉnh cực nhạy để hấp thu âm thanh của ngôn ngữ — trẻ sơ sinh nghe ra được những phân biệt mà người lớn đã đánh mất từ lâu.
Nhưng cái cửa sổ ấy là một con dốc thoai thoải, không phải một vách đá. Độ nhạy cao nhất lúc đầu rồi giảm dần. Càng bắt đầu sớm thì trần càng cao — mà cũng chẳng bao giờ thật sự là quá muộn.
Có một điều kiện. Lợi thế sớm ấy chỉ sinh lời nếu cách cho tiếp xúc hợp với cách trẻ nhỏ thật sự học.
Não trẻ nhỏ thấm ngôn ngữ bằng cách rút khuôn mẫu ra từ những trải nghiệm phong phú, có nghĩa và lặp đi lặp lại — đúng như cách chúng đã làm chủ tiếng mẹ đẻ, mà chẳng ai giảng cho một quy tắc nào.
Chúng không được trang bị để ngồi học. Chúng được sinh ra để hấp thu. Và riêng dữ kiện ấy đã giải quyết xong câu hỏi về phương pháp.
Chơi trông như thế này: bài hát và đồng dao, truyện, trò chơi, phim hoạt hình chúng mê, những tiếng động ngớ ngẩn, sự vận động — và trên hết là một con người thật để tương tác. Ngôn ngữ chỉ là sản phẩm phụ vui vẻ của cuộc chơi. Đứa trẻ không hề định học gì; nó đang chơi, và ngôn ngữ ngấm vào.
Trẻ nhỏ thậm chí học âm của một thứ tiếng mới từ một con người sống đang đáp lại mình tốt hơn hẳn từ một cái màn hình đơn thuần — vì với một đứa trẻ, ngôn ngữ sống bên trong sự kết nối giữa người với người.
Học thì trông như thế này: phiếu bài tập, danh sách từ phải thuộc, quy tắc ngữ pháp, và bị sửa.
Cách thử rất giản dị. Hãy hỏi: cái gì đang ở tâm điểm, và đứa trẻ đang cảm thấy thế nào?
Về khoa học: chơi cung cấp đúng thứ mà một bộ não non cần — đầu vào phong phú, ý nghĩa thật, cảm xúc, sự lặp lại và ít căng thẳng. Học chính quy quá sớm thì cung cấp điều ngược lại: nó nâng cái lo âu vốn chặn đường học, và đòi hỏi một kiểu tư duy phân tích mà đứa trẻ chưa có.
Và về trái tim, có lẽ còn quan trọng hơn: đứa trẻ được chơi với một ngôn ngữ sẽ đâm ra yêu nó. Đứa trẻ bị ép học nó quá sớm có thể đâm ra kháng cự nó. Cái cảm giác hình thành trong những năm này có thể định hình cả mối quan hệ suốt đời của một con người với thứ tiếng ấy.
Thứ đáng giá nhất bạn trao được cho một đứa trẻ nhỏ không phải là một cú xuất phát trước về ngữ pháp. Đó là một cảm giác ấm áp, vui vẻ về chính ngôn ngữ ấy.
Điều này không có nghĩa là đừng bao giờ dạy trẻ. Khi đứa trẻ lớn lên và bắt đầu nghĩ được về ngôn ngữ, thì một chút cấu trúc trở nên có ích.
Luật ở đây chỉ là luật về thứ tự: chơi là chính khi còn nhỏ, cấu trúc thêm vào nhẹ nhàng khi lớn dần — không bao giờ ngược lại. Bạn bắt đầu bằng trò chơi, và để những bài học theo sau, nhiều năm sau.
Các bài viết này tổng hợp những nghiên cứu đã được công nhận rộng rãi trong khoa học học tập và ngôn ngữ học. Nguồn chính và tài liệu đọc thêm:
Câu hỏi ngầm giả định rằng tập trung là một cơ bắp để luyện. Bằng chứng chắc nhất lại nói phần luyện được hầu như không...
Không có thời gian, không có khiếu, già rồi — mấy câu ấy là lời giải thích chứ không phải nguyên nhân. Thứ đo được lại t...
Không phải một chuyện mà bốn, chạy trên những cái đồng hồ cách nhau hàng tỉ lần: một sóng ở 400 mili-giây, một từ được k...
