Lớp ngoại ngữ có nên quay lại lối dạy cũ để giữ sự tập trung?

Suốt hai chục năm, hướng đi của việc dạy ngoại ngữ tưởng như đã an bài: thêm công nghệ, thêm màn hình, thêm ứng dụng, thêm trò chơi hóa. Vậy mà ở lớp học khắp nơi trên thế giới đang có một dòng chảy ngược lặng lẽ — sổ giấy quay lại, điện thoại bị cất đi, sách giáo khoa được mở ra, những giờ đọc yên tĩnh và bền bỉ trở lại. Chuyện đó đặt ra một câu hỏi thật: sau ngần ấy hào hứng với công nghệ, lớp ngoại ngữ rốt cuộc có quay ngược lại lối dạy cũ không, chỉ để giữ lấy cái nguồn duy nhất mà mọi thứ khác đều dựa vào — sự tập trung?

Vì sao câu hỏi này nổi lên

Lý do thật khiến truyền thống bỗng hấp dẫn trở lại không phải hoài cổ; đó là một cuộc khủng hoảng chú ý. Thiết bị ngày nay được thiết kế để xé nhỏ sự chú ý — thông báo, bảng tin và cái mới vô tận tranh giành đầu óc ta cứ vài giây một lần. Và cả chục năm nghiên cứu cho thấy chuyện đó hại cho việc học. Học sinh mở máy tính xách tay trong lớp thường học được ít hơn, và — đáng ngạc nhiên — bạn ngồi cạnh cũng vậy, vì màn hình lọt vào tầm mắt (Sana và cộng sự). Người đa nhiệm truyền thông nhiều cho thấy khác biệt đo được ở khả năng chú ý bền và ở trí nhớ (Uncapher và Wagner). Nicholas Carr và nhà nghiên cứu về đọc Maryanne Wolf đều lập luận rằng một đời sống chỉ lướt và nhảy qua siêu liên kết sẽ âm thầm nắn lại bộ não, kéo nó rời xa lối đọc sâu, đọc thẳng một mạch mà muốn hiểu thì phải có. Lớp học không gây ra chuyện này, nhưng lãnh đủ — và học ngoại ngữ, hơn mọi môn khác, không chịu nổi.

Bộ công cụ cũ đã đúng ở chỗ nào

Nhìn kỹ những cách dạy cũ đang được xem lại, bạn sẽ thấy phần lớn thật ra là công nghệ giữ tập trung — và khoa học thường đứng về phía chúng.

Viết tay. Ghi chép bằng tay thay vì gõ máy giúp hiểu và nhớ tốt hơn — kết quả kinh điển cây bút mạnh hơn bàn phím — hẳn là vì viết tay chậm hơn, buộc bạn phải xử lý và diễn đạt lại chứ không chép nguyên xi. (Các lần lặp lại thí nghiệm về sau cho kết quả không đều, nên hiệu ứng này có thật nhưng không phải phép màu.) Dù sao đi nữa, cây bút chỉ làm một việc; cái máy tính xách tay làm cả nghìn việc.

Đọc sâu những văn bản dài. Ngồi trọn với một chương sách hay một truyện, không ai cắt ngang, sẽ dựng lên đúng cái sức đọc bền và nhập tâm nuôi vốn từ và trực giác cú pháp trong ngoại ngữ. Lướt qua những đoạn vụn chằng chịt liên kết thì không. Cuốn sách giấy, đúng vì nó không kêu bíp gọi bạn, giữ được trạng thái đọc sâu ấy.

Làm một việc một lúc. Giờ giảng có bài bản do thầy dẫn, sự lặp lại có kỷ luật và những khoảng làm việc lặng lẽ đều rèn cho đầu óc giữ được chú ý vào một việc trong một quãng — bản thân đó là một kỹ năng, mà lại là kỹ năng mong manh. Lớp học không xao nhãng không phải lỗi thời; đó là một môi trường cố ý dựng lên để tập trung.

Thầy cô là người trông coi sự tập trung. Một người thầy bằng xương bằng thịt làm được điều không ứng dụng nào làm nổi: giữ sự chú ý của cả phòng, thấy nó trôi đi và kéo nó về. Phần lớn cái gọi là quay lại truyền thống gần đây thật ra là quay lại với quan hệ giữa người và người ở giữa việc học.

Nhưng đây không phải một cuộc quay đầu đơn giản

Đây là chỗ phải nói cho rõ, vì câu chuyện rất dễ bị rút gọn thành cũ thì tốt, mới thì xấu. Không rạch ròi vậy đâu.

Lối dạy ngoại ngữ cũ cũng có những thất bại của riêng nó. Mấy chục năm ngữ pháp – dịch và học vẹt trong im lặng đã nặn ra những người học phân tích được một câu nhưng không gọi nổi ly cà phê; các cuộc cách mạng giao tiếp và tắm ngôn ngữ nổ ra là có lý do, và chúng thật sự làm người học dùng được tiếng. Quay ngược kim đồng hồ toàn bộ thì gọi cả điểm yếu ấy sống dậy cùng với điểm mạnh. Công nghệ cũng chẳng phải kẻ ác: một bản ghi âm chọn khéo cho người học thứ đầu vào bản xứ mà sách giáo khoa không bao giờ có, công cụ ôn ngắt quãng giúp từ vựng bám chắc, và phương tiện số thứ thiệt mang tiếng nói sống vào phòng học. Vấn đề chưa bao giờ là màn hình — mà là sự xao nhãng, và chuyện nhầm cái mới liên tục với sự nhập cuộc thật sự.

Vậy nên biến số thật không phải cũ hay mới. Là tập trung và chiều sâu. Có lối cũ giữ được hai thứ đó; có lối cũ — học vẹt không nghĩ — thì phá. Có công nghệ giết sự tập trung; có công nghệ, dùng có chủ ý và chừng mực, lại nuôi nó. Xếp loại công cụ theo tiêu chí ấy — cái này làm ta tập trung sâu hơn hay xé nhỏ nó ra? — đáng giá hơn nhiều so với xếp theo năm ra đời.

Vì sao với ngoại ngữ chuyện này càng nặng

Tập trung là cửa vào của mọi việc học, nhưng học ngoại ngữ thì dựa vào nó nặng hơn cả. Công trình có ảnh hưởng của Richard Schmidt về sự nhận biết (noticing) lập luận rằng ta phần lớn tiếp thu được những gì mình chú ý có ý thức trong đầu vào — cái mình nhận ra mới có cơ hội đọng lại. Người học bị xao nhãng không chỉ tiến chậm hơn; họ thường không hề ghi nhận đúng những hình thái và cấu trúc mà việc tiếp thu dựa vào. Thêm vào đó là đọc sâu nuôi vốn từ, nghe bền rèn đôi tai, thì đã rõ vì sao một cái đầu vụn vỡ, chỉ chú ý được một nửa, lại không hợp để học một thứ tiếng — và vì sao giữ lấy sự tập trung ở đây không phải chuyện xa xỉ mà là nền móng.

Vậy — có quay lại không?

Có một phần, và đang diễn ra rồi — nhưng không phải vì hoài niệm, cũng không phải quay hẳn về. Chỗ đến nhiều khả năng nhất không phải lớp ngữ pháp – dịch ngày xưa mà là một sự dung hợp: một lớp học cố ý đòi lại những gì lối cũ giữ được cho sự tập trung — cất điện thoại, giấy và bút, đọc dài không ai cắt ngang, làm một việc trong im lặng, người thầy ở giữa — mà vẫn giữ những gì lối mới thật sự làm tốt hơn, trước hết là dùng tiếng để giao tiếp thật và đầu vào thứ thiệt. Cái thật sự quay lại không phải một mớ kỹ thuật cũ mà là một thứ tự ưu tiên cũ: tin rằng tập trung sâu, bền, không chia sẻ là điều kiện để học tốt bất cứ thứ gì, và việc đầu tiên của một lớp học có thể là giữ lấy nó. Con lắc đang tự chỉnh lại, như con lắc vẫn thế — không hướng về quá khứ, mà hướng về sự tập trung. Và trong một thế giới được thiết kế để xé nhỏ chú ý, một căn phòng được thiết kế để giữ nó có khi lại là ý tưởng hiện đại nhất.