Những cách luyện phát âm thật sự có tác dụng

Trong mọi phần của một thứ tiếng, phát âm là phần quyết định nhiều nhất chuyện bạn nghe ra người bản xứ hay người nước ngoài. Nó cũng là phần phần lớn người học phó mặc cho trời, mong nó tự khá lên. Nó không tự khá lên đâu. Nhưng phát âm không đơn thuần là chuyện năng khiếu: đó là một kỹ năng cơ thể, rèn được, và nghiên cứu chỉ ra một số cách thật sự làm nó khá lên trông thấy. Đây là những cách quan trọng nhất.

1. Luyện tai trước khi luyện miệng

Bạn không phát cho chuẩn được một âm mà mình chưa nghe ra. Đây là luật đầu tiên của phát âm và cũng là luật hay bị bỏ qua nhất. Trước khi luyện nói, hãy chỉnh lại đôi tai — nghe cho kỹ những âm đích, nhất là những âm tiếng mẹ đẻ của bạn không có, và tập nghe ra chỗ khác nhau (chẳng hạn giữa ship và sheep). Nghiên cứu cho thấy huấn luyện người ta nghe ra một chỗ khác biệt trong tiếng nước ngoài sẽ làm họ nói âm đó tốt hơn, dù chưa hề tập nói. Tai đi trước; miệng theo sau.

2. Học xem các âm được tạo ra thế nào

Hãy làm quen với hệ âm của thứ tiếng bạn học và — quan trọng hơn cả — với cách cấu âm rất vật lý của những âm bạn còn thiếu: lưỡi đặt ở đâu, môi làm gì, âm ấy có rung dây thanh hay không. Hiểu rằng một âm lạ thật ra là một chuyển động cụ thể là biến nó thành thứ bạn tập được. Theo nghĩa ấy, bảng phiên âm quốc tế IPA giống như tấm bản đồ khoang miệng của chính bạn: nó chỉ đúng chỗ cần dời và dời thế nào.

3. Làm chủ nhạc điệu: trọng âm, nhịp và giọng lên xuống

Đây là cách bị xem nhẹ nhất trong tất cả. Từng âm lẻ quan trọng thật, nhưng ngữ điệu — nhấn vào âm tiết nào, nhịp của thứ tiếng ấy, giai điệu trầm bổng của một câu — mới thường là thứ tố cáo giọng bạn rõ nhất, và mới quyết định người ta có hiểu bạn hay không. Người phát nguyên âm hoàn hảo mà nhịp đều đều, sai chỗ, thì vẫn nghe ra người nước ngoài; người nguyên âm chưa chuẩn mà nhạc điệu đúng lại nghe tự nhiên đến bất ngờ. Hãy luyện trọng âm và giai điệu của cả cụm câu, đừng chỉ luyện từng âm.

4. Học cách nối âm

Người bản xứ không nói từng chữ một cách cẩn thận; họ nối, họ trộn, họ nuốt bớt. What are you doing ra thành một thứ nghe như whaddaya doin. Học cách các từ nối vào nhau — nối âm, dạng yếu, âm bị nuốt — là điều bắt buộc nếu muốn vừa nói cho tự nhiên vừa nghe được người ta nói nhanh. Chỉ luyện từng từ rời thì không bao giờ tới đó.

5. Nói đuổi theo người bản xứ

Hãy bật một đoạn ghi âm của người bản xứ rồi nói theo cùng lúc, chậm hơn chừng nửa giây, nhại không chỉ chữ mà cả nhịp, cả giai điệu, cả khẩu hình. Nói đuổi rèn cùng lúc ngữ điệu, nối âm và sự trôi chảy, và là một trong những công cụ luyện phát âm mạnh nhất đang có. Hãy làm với một giọng nói — một nhân vật, một người dẫn chương trình — mà bạn thật lòng thích, rồi bạn sẽ tập nhiều hơn hẳn.

6. Thu âm lại rồi đối chiếu

Có một sự thật phũ: lúc đang nói, bạn không nghe đúng giọng của chính mình. Nên hãy thu lại. Nói đúng câu mà người bản xứ đã nói, phát hai đoạn liền nhau, và tìm ra chỗ vênh. Cái vòng phản hồi giản dị ấy — phát ra, đối chiếu, chỉnh lại — mới là chỗ phần lớn tiến bộ thật lặng lẽ diễn ra, vì bạn chỉ sửa được cái mình rốt cuộc đã nghe ra.

7. Nhờ người sửa, và nhìn bằng mắt

Phát âm là một kỹ năng vận động, mà kỹ năng vận động thì rèn bằng phản hồi — từ thầy cô, từ một ứng dụng biết nghe và chấm cho bạn, hoặc từ chính đoạn thu của bạn. Hãy chủ động kéo cái phản hồi ấy vào quy trình. Và đừng chỉ nghe: hãy nhìn miệng người bản xứ lúc họ nói, vì thấy được một âm được nặn ra sao thì nhại dễ hơn nhiều. Buổi đầu, hãy làm quá lên; một âm mà bạn thấy cường điệu đến buồn cười thường lại rơi đúng vào chỗ chuẩn với tai người bản xứ.

8. Dầm mình trong tiếng nói tự nhiên

Đằng sau mọi bài luyện có chủ đích là một cỗ máy chạy rất lặng: hàng đống giờ nghe tiếng nói tự nhiên. Nó chỉnh lại đôi tai, dạy bạn nhạc điệu bằng cách thấm dần, và nhẹ nhàng kéo phát âm của bạn về gần thứ bạn nghe nhiều nhất — nhất là những giọng bạn yêu và nghe đi nghe lại. Kỹ thuật thì mài sắc; còn đầu vào mới làm nó dày lên.

Một câu nói cho thật lòng

Xin nói một câu để bạn đặt đích cho vừa. Với người lớn, đạt được một giọng bản xứ hoàn hảo không tì vết quả là rất khó — đó là chuyện sinh học chứ không chỉ chuyện cố gắng, di sản của cái giai đoạn nhạy cảm sớm với âm thanh tiếng nói. Nhưng đó hiếm khi là mục tiêu thật, mà cũng chẳng cần. Một giọng phát âm rõ ràng, tự nhiên, tự tin và gần như bản xứ — dễ hiểu, dễ nghe — thì hoàn toàn nằm trong tầm tay, và đó chính là thứ những cách trên mang lại. Mấy phần trăm cuối cùng để có giọng hoàn hảo là khó nhất, mà thiếu chúng thì bạn gần như chẳng mất gì.

Sợi chỉ xuyên suốt

Có hai ý buộc mọi cách trên lại với nhau. Thứ nhất: tai dẫn miệng — nghe ra một âm trước khi cố phát nó. Thứ hai: đây là kỹ năng vận động — cơ bắp chỉ học được bằng cách chuyển động, lặp đi lặp lại, kèm phản hồi. Hãy luyện tai, hiểu các chuyển động, rèn nhạc điệu và các mối nối, nói đuổi, thu âm và nhờ người sửa, đồng thời dầm mình trong âm thanh của thứ tiếng ấy. Bám lấy ngần ấy suốt nhiều tháng, rồi phát âm của bạn sẽ chuyển thật, chuyển bằng cơ thể, về phía cái giọng bạn đang đuổi theo.