Những chỗ khó nhất của tiếng Anh với người Việt

Tiếng Anh mở ra nhiều cánh cửa, nhưng với người Việt nó cũng dựng lên một loạt rào rất riêng. Điều đáng mừng là mấy cái rào ấy hoàn toàn đoán trước được: chúng mọc lên đúng những chỗ tiếng Việt và tiếng Anh dựng khác nhau. Biết trước là đã thắng nửa trận — bạn dồn sức vào đúng vài thứ thật sự làm người Việt vấp, thay vì rải mỏng ra khắp nơi.

Phát âm: mặt trận lớn nhất

Phụ âm cuối và cụm phụ âm. Đây là lỗi kinh điển. Âm tiết tiếng Việt rất gọn và chỉ kết bằng vài âm nhẹ, nên những từ tiếng Anh chất phụ âm ở đuôi gần như không tài nào phát âm nổi. Cat rụng mất âm t thành ca; desk co lại còn des; texts và asked thì sập hẳn. Tập phát cho ra phần đuôi của từ, và những chùm phụ âm mà tiếng Anh rất chuộng, là chỉnh sửa phát âm đáng giá nhất mà người Việt làm được.

Những âm tiếng Việt không có. Hai âm th — /θ/ trong think và /ð/ trong this — không có trong tiếng Việt, nên thường bị đọc thành t, d hay s. Các đuôi /s/, /z/, /ʃ/, /tʃ/, /dʒ/ cũng rất ngượng miệng, nhất là khi chồng lên phụ âm khác.

Những cặp nguyên âm. Tiếng Anh nhiều nguyên âm hơn tiếng Việt, và chỗ dài ngắn phân biệt rất tinh: ship với sheep (/ɪ/ với /iː/), còn mấy âm liền kề /æ/, /e/ và /ʌ/ thì nhòe vào nhau. Rồi cái âm schwa bé xíu, lười biếng ở những âm tiết không nhấn lại đi ngược hẳn bản năng người Việt là muốn âm tiết nào cũng có một nguyên âm đầy đặn, rõ ràng.

Trọng âm và nhịp câu — cái rào sâu nhất. Đây là chỗ khó nhất mà ít ai để ý nhất. Tiếng Việt cho mỗi âm tiết sức nặng gần như nhau; tiếng Anh thì đếm nhịp theo trọng âm, kéo dài âm tiết được nhấn và nuốt bớt phần còn lại thành những âm yếu, bị rút gọn. Nói tiếng Anh bằng nhịp đều của tiếng Việt sẽ ra thứ âm thanh bằng phẳng và giật cục, còn đặt sai trọng âm thì một từ đúng cũng thành khó hiểu. Nhịp câu, hơn bất kỳ âm lẻ nào, mới là thứ phân biệt giọng Việt với giọng bản xứ.

Ngữ pháp: tiếng không có đuôi từ gặp tiếng đầy đuôi từ

Thì và đuôi động từ. Động từ tiếng Việt không bao giờ đổi hình — thời gian do mấy từ nhỏ như đã, sẽ gánh. Tiếng Anh thì ngược lại, khâu vào nhau bằng đuôi từ: quá khứ -ed, ngôi thứ ba số ít -s, và cả tá tổ hợp thì với thể. Vì tiếng Việt chẳng có gì tương ứng, những đuôi từ này nghe như thừa và liên tục bị bỏ rơi: Yesterday I go to school.

Mạo từ. A, an và the hoàn toàn không có gì tương ứng trong tiếng Việt, nên chúng nổi tiếng là trơn tuột — khi nào dùng từ nào, và khi nào không dùng từ nào, chống lại mọi quy tắc gọn gàng.

Số nhiều và tính đếm được. Tiếng Việt không đánh dấu danh từ theo số, nên đuôi số nhiều -s, cùng ranh giới giữa danh từ đếm được và không đếm được, vừa dễ quên vừa khó thấm.

Giới từ và cụm động từ. In, on, at và cái kho cụm động từ vô tận (give up, look after, put off) không theo một logic nào chuyển được từ tiếng Việt sang; mỗi cái phải học gần như từng cái một.

Vì sao chúng khó — và vì sao đó lại là tin mừng

Để ý cái quy luật: chỗ nào cũng là chỗ tiếng mẹ đẻ không đỡ được cho bạn. Tiếng Việt không có chùm phụ âm cuối để dựa, không có âm th, không có nhịp trọng âm, không có đuôi động từ, không có mạo từ. Đúng vì thế mà chúng khó — và cũng đúng vì thế mà chúng rất dễ nhắm vào để chữa. Cái khó do tiếng mẹ đẻ (L1) chen vào là cái khó đoán trước được, và cái gì đoán trước được thì đánh thẳng vào, thay vì phó mặc may rủi.

Chữa thế nào

• Luyện từng điểm phát âm khó, gọi đúng tên nó — phụ âm cuối và cụm phụ âm, hai âm th, cặp ship/sheep, và trên hết là trọng âm với nhịp câu. Nghe kỹ người bản xứ rồi nhại lại thành tiếng; nói đuổi (shadowing) cả cụm rèn nhịp tốt hơn hẳn luyện từng từ rời.
• Để ý có ý thức vào những chỗ ngữ pháp bị hụt. Vì tiếng Việt không dựng sẵn giàn giáo cho thì, mạo từ và số nhiều, ban đầu bạn không thấm được chúng bằng cảm giác — hãy chú ý vào chúng có chủ ý trong những gì mình đọc, và nhờ người sửa bài viết lẫn lời nói.
• Học giới từ và cụm động từ theo cụm, nằm trong nguyên cả cụm từ, chứ đừng học theo quy tắc — vì làm gì có quy tắc nào.

Chốt lại

Không cái rào nào ở đây là một bức tường; mỗi cái là một quả đồi đã biết tên, mà biết tên rồi thì leo được. Người Việt nào chủ ý làm chủ phần đuôi từ, hai âm th, nhịp tiếng Anh và mấy từ ngữ pháp bé tí mà gánh nhiều nghĩa sẽ nghe rõ ràng hơn và viết xuôi hơn người phó mặc chúng cho may rủi. Cái khó là có thật — nhưng vì đoán trước được cả, rốt cuộc chúng lại nằm trong số những thứ dễ chinh phục nhất của thứ tiếng này.