Những chỗ khó nhất của tiếng Trung với người Việt

Người Việt bắt đầu tiếng Trung với những lợi thế rất thật và rất sâu — một lớp từ chung, đôi tai đã quen thanh điệu, và ngữ pháp gần nhau. Nhưng lợi thế không phải tấm vé miễn phí, và tiếng Trung vẫn có những chỗ khó riêng dành cho người Việt. Cũng như các lợi thế, phần lớn chỗ khó nằm đúng nơi hai thứ tiếng rẽ nhánh. Đối mặt thẳng với chúng là con đường nhanh nhất để vượt qua.

Chữ viết: phần việc lớn nhất

Đây là cái rào lớn nhất, không gì bằng. Tiếng Việt ngày nay viết bằng chữ Latinh; ta đã rời chữ Hán từ mấy thế hệ trước. Nên việc học đọc và — khó hơn nữa — viết hàng nghìn chữ Hán phải làm lại từ con số không: số chữ khổng lồ, những chữ chỉ khác nhau một nét, thứ tự nét cố định, và sự bền bỉ khi viết tay. Biết trước nghĩa nhờ lớp từ Hán Việt giúp giảm gánh nặng đáng kể — nhưng bản thân mặt chữ vẫn là việc thật, đòi một sự kiên nhẫn mà không lối tắt nào thay được.

Thanh điệu: ý niệm thì quen, hình dạng thì lạ

Ở đây lợi thế và cái khó là hai mặt của cùng một đồng xu. Bạn vốn đã quen dùng cao độ để đổi nghĩa, nên bỏ qua được cái bước nhảy hành hạ những người học khác — nhưng thanh của tiếng Phổ thông không giống thanh tiếng Việt. Tiếng Phổ thông có bốn thanh, tiếng Việt sáu, và đường nét của chúng khác nhau, nên bản năng của bạn có thể chủ động đánh lừa bạn: một thói quen thanh tiếng Việt áp lên một âm tiết tiếng Phổ thông là ra một từ khác. Thanh ba rất ngượng miệng, còn biến điệu — thanh đổi tùy theo âm đứng cạnh — là cái bẫy cụ thể làm nản cả những người học đã tự tin.

Những âm tiếng Việt không có

Một số âm tiếng Phổ thông không có gì tương ứng bên tiếng Việt. Nhóm âm uốn lưỡi — zh, ch, sh, r, phát với đầu lưỡi cong ngược — là khó nhất, khó cả lúc phát lẫn lúc phân biệt với nhóm lưỡi phẳng z, c, s. Tiếng Phổ thông cũng dựa rất nhiều vào chỗ phân biệt phụ âm bật hơi và không bật hơi (b/p, d/t, g/k, j/q, zh/ch), thứ mà tiếng Việt đánh dấu theo lối khác, nên những cặp nghe y hệt nhau với người mới lại khác hẳn nhau với người bản xứ. Âm ü, nhóm mặt lưỡi x, q, j, và lối viết bính âm không mấy trực giác cũng góp phần làm rối.

Cái bẫy từ vựng nấp ngay trong lợi thế

Cái vốn Hán Việt sẵn có rất mạnh nhưng chỉ là một phần, và tưởng nó là tất cả thì sinh chuyện. Nó cho bạn nghĩa của vô số từ — nhưng không cho âm đọc tiếng Phổ thông của chúng. 学 đúng là học, nhưng người Việt không thể cứ thế đọc nó thành học; âm tiếng Phổ thông của nó, xué, phải học riêng, mà cách đọc Hán Việt còn có thể gây nhiễu. Tệ hơn, phần lớn tiếng Trung nói hằng ngày dùng những từ thông tục chẳng dính gì đến Hán Việt, nên lợi thế này mạnh nhất ở lớp từ trang trọng và văn viết, còn mỏng đi trong chuyện trò thường ngày. Và một số ít từ Hán Việt đã trượt nghĩa qua bao thế kỷ, thỉnh thoảng đẻ ra những người bạn giả.

Ngữ pháp: gần nhau, mà vẫn có câu đố riêng

Vì cả hai đều là ngôn ngữ đơn lập, phần lớn ngữ pháp tiếng Trung đến với người Việt rất tự nhiên — nhưng không phải tất cả. Vài cấu trúc khác thật và gây lỗi thường xuyên: trợ từ 了 (le), đánh dấu sự hoàn thành và sự đổi trạng thái theo lối không khớp hẳn với tiếng Việt; câu chữ 把 (bǎ), đẩy tân ngữ lên trước động từ; các bổ ngữ kết quả và xu hướng gắn sau động từ; và việc chọn đúng lượng từ, vì lượng từ tiếng Trung không khớp một-một với tiếng Việt. Số này ít mà cứng đầu.

Gỡ thế nào

• Chinh phục chữ viết bằng cách làm, đừng bằng ý chí. Chẻ chữ Hán ra thành bộ thủ và thành phần, buộc mỗi chữ vào một mẹo nhớ thật sống động, luyện chúng bằng ôn ngắt quãng kèm viết tay — và tựa vào nghĩa Hán Việt bạn đã biết để mỗi chữ quen sẵn một nửa ngay từ đầu.
• Chỉnh lại thanh điệu và các âm mới cho có chủ đích. Đừng cho rằng thanh tiếng Phổ thông khớp với tiếng Việt; hãy luyện bốn đường nét và luật biến điệu bằng cách nghe kỹ rồi nhại, đồng thời luyện nhóm uốn lưỡi cho tới khi tách bạch được zh/ch/sh với z/c/s.
• Coi phát âm là một lớp tách khỏi nghĩa. Dùng Hán Việt để nắm nghĩa, nhưng học âm tiếng Phổ thông của mỗi chữ một cách độc lập, và gom vốn từ khẩu ngữ hằng ngày từ việc nghe thật chứ đừng chỉ dựa vào mấy từ cùng gốc.
• Để mắt vào mấy chỗ ngữ pháp hóc. Dành sự chú ý có ý thức cho 了, 把, các bổ ngữ và lượng từ, rồi gom chúng theo ngữ cảnh dưới dạng mẫu câu có sẵn thay vì quy tắc khô.

Chốt lại

Những chỗ khó của tiếng Trung là có thật, nhưng ít và đã được vạch rõ — chữ viết, việc chỉnh lại thanh điệu, vài âm mới, giới hạn của lối tắt Hán Việt, và một nhúm cấu trúc ngữ pháp cứng đầu. Đặt cạnh những lợi thế rất sâu mà người Việt vốn có sẵn, chúng hoàn toàn vượt được. Hãy trọng chữ viết, chỉnh lại đôi tai, luyện các âm mới và để mắt vào những chỗ ngữ pháp khác biệt, rồi bạn sẽ biến một xuất phát điểm mạnh thành sự thành thạo thật.