Tiếng Albania

Tiếng Albania có một địa vị mà rất ít ngôn ngữ trên đời có: nó là một nhánh riêng của ngữ hệ Ấn–Âu, và là thành viên duy nhất còn sống của nhánh ấy.

Điều đó nghĩa là gì với người học? Nghĩa là không có ngôn ngữ nào giúp bạn đi tắt. Học tiếng Ý thì tiếng Tây Ban Nha đã mở sẵn nửa đường; học tiếng Nga thì tiếng Ba Lan đỡ nhiều. Với tiếng Albania thì không có gì cả. Tiếng Hy Lạp, tiếng Đức và tiếng Hindi đều là họ hàng của nó, và đều xa như nhau.

Nhưng chính điều đó cũng là phần thưởng. Vốn từ tiếng Albania là một lớp trầm tích của cả lịch sử Balkan: nền từ Ấn–Âu cổ, rồi một lớp Latin rất dày từ thời La Mã, rồi lớp Slav, rồi lớp Thổ Nhĩ Kỳ của năm thế kỷ Ottoman. Đọc được tiếng Albania là đọc được lịch sử vùng ấy ngay trong từ điển.

Còn một lý do thực tế: tiếng Albania mở ra hai xã hội chứ không phải một. Albania và Kosovo là hai nước, hai lịch sử gần đây rất khác nhau, và cùng một ngôn ngữ. Thêm cộng đồng lớn ở Bắc Macedonia, Montenegro, Ý và Hy Lạp.

Về mặt học thuật, tiếng Albania còn là chìa khoá của cái gọi là liên minh ngôn ngữ Balkan — hiện tượng các ngôn ngữ không họ hàng ở cùng một vùng lại giống nhau về ngữ pháp. Mạo từ xác định dính vào đuôi danh từ là ví dụ rõ nhất, và tiếng Albania chia đặc điểm ấy với tiếng Romania dù hai bên chẳng có quan hệ họ hàng gần.

Cái hay của tiếng Albania là nó không giống ai cả. Đây là nhánh riêng của ngữ hệ Ấn–Âu, và học nó là học một cách sắp xếp ngôn ngữ mà không ngôn ngữ nào khác còn giữ.

Chữ viết thì gọn gàng đến mức đáng ngạc nhiên: ba mươi sáu chữ cái, gần như một chữ một âm, đọc là ra. Nhưng bên dưới cái vỏ dễ ấy là những thứ hiếm — mạo từ xác định dính vào đuôi danh từ, và thức habitore, một dạng động từ chỉ dùng khi người nói vừa mới phát hiện ra điều gì đó và còn đang ngạc nhiên. Rất ít ngôn ngữ trên đời có một thức riêng cho sự bất ngờ.

Ngữ pháp tiếng Albania có bốn chỗ lớn, và ba trong bốn chỗ ấy tiếng Việt hoàn toàn không có.

Một: mạo từ xác định dính vào đuôi danh từ. mal là núi, mali là ngọn núi ấy; vajzë là cô gái, vajza là cô gái ấy. Đây là đặc điểm của cả vùng Balkan, và tiếng Romania cũng có dù hai ngôn ngữ chẳng họ hàng gần.

Hai: danh từ biến cách. Có năm cách, và chúng đổi đuôi từ. Cách này quy định vai trò của danh từ trong câu, giống tiếng Đức nhưng nhiều hơn một cách.

Ba: động từ có sáu thức. Ngoài trần thuật, giả định, điều kiện và mệnh lệnh quen thuộc, tiếng Albania còn có thức mong ước để chúc và nguyền rủa, và thức habitore — thức kinh ngạc.

Thức habitore đáng nói riêng vì rất ít ngôn ngữ trên đời có nó. Nó đánh dấu rằng người nói vừa mới biết điều đó và còn đang ngạc nhiên, hoặc rằng thông tin là nghe lại chứ không tự chứng kiến. Tiếng Việt phải thêm cả cụm hoá ra là mới diễn được ý ấy; tiếng Albania đổi đuôi động từ là xong.

Bốn: trật tự từ khá tự do, vì các cách đã đánh dấu vai trò rồi. Nhưng tự do không có nghĩa là tuỳ tiện — dời thành phần lên trước là để nhấn mạnh.

Đọc tiếng Albania dễ hơn nghe, vì chính tả đều đặn và trật tự câu trên giấy thường quy củ hơn khi nói.

Bắt đầu bằng tin tức. Báo Albania và Kosovo đều có bản trên mạng, dùng chuẩn viết, và đề tài đoán được. Trở ngại duy nhất là báo hay dùng từ Latin học thuật — nhưng đó lại là chỗ người biết tiếng Pháp hay tiếng Ý nhặt được nhiều.

Bước tiếp là truyện ngắn. Văn học Albania hiện đại có một lợi thế hiếm: Ismail Kadare được dịch ra hàng chục thứ tiếng, nên bạn có thể đọc song song bản Albania với một bản dịch mình hiểu. Đây là cách đọc hiệu quả nhất ở trình độ trung cấp.

Một điều cần biết về văn bản cũ: trước năm 1972 chính tả chưa thống nhất, và văn bản xuất bản ở Kosovo trước đó có thể theo quy ước khác. Nếu gặp một cuốn sách cũ mà thấy chính tả lạ thì không phải bạn nhớ sai.

Và hãy để ý ngay từ đầu tới đuôi từ. Trong tiếng Albania, phần mang thông tin ngữ pháp nằm ở cuối từ — mạo từ, cách, số. Đọc lướt qua đuôi là mất nửa câu.

Nghe là chỗ hai phương ngữ hiện ra rõ nhất, nên phải nói thẳng ngay từ đầu.

Chuẩn Tosk là thứ bạn nghe trên bản tin quốc gia của Albania, trong phim thuyết minh và trong tài liệu học. Đây là nơi nên bắt đầu, vì nó khớp với sách bạn đang học.

Gheg là thứ bạn nghe ở Kosovo, ở bắc Albania, và trong phần lớn nhạc trẻ Albania đang phổ biến. Khác biệt lớn nhất với tai người học là nguyên âm mũi, thứ chuẩn Tosk không có, và một số đuôi động từ khác hẳn.

Cách làm thực tế: nghe Tosk trong sáu tháng đầu cho chắc nền, rồi mới mở sang Gheg. Mở cả hai cùng lúc từ tuần đầu thì dễ loạn.

Nguồn nghe dễ vào nhất là bản tin truyền hình — nói chậm, phát âm chuẩn, và có hình để đoán. Sau đó là podcast và phỏng vấn. Nhạc thì thú vị nhưng phần lớn là Gheg, nên để sau.

Một mẹo riêng cho tiếng Albania: vì thông tin ngữ pháp nằm ở đuôi từ mà đuôi từ lại hay bị nuốt khi nói nhanh, hãy nghe đi nghe lại một đoạn ngắn thay vì nghe lướt một đoạn dài.

Người Albania nhìn chung rất hào hứng khi thấy người nước ngoài nói tiếng mình, vì chuyện đó hiếm. Đây là lợi thế thật: bạn sẽ được kiên nhẫn nghe hơn nhiều so với khi tập nói tiếng Anh hay tiếng Pháp.

Ba việc nên làm sớm.

Chọn cách xưng hô cho đúng. Tiếng Albania phân biệt ti thân mật và ju trang trọng, giống tiếng Pháp. Với người lớn tuổi và người mới gặp thì dùng ju.

Học vài câu chúc. Văn hoá Albania dùng rất nhiều công thức chúc tụng cho từng dịp — chúc người vừa mua đồ mới, chúc người vừa tắm xong, chúc người đang ăn. Không có tương ứng trong tiếng Việt, và biết dùng thì được quý ngay.

Chấp nhận rằng bạn sẽ sai cách. Năm cách của danh từ là chỗ người học sai lâu nhất, kể cả khi đã nói tương đối trôi. Sai cách thì người nghe vẫn hiểu; im lặng vì sợ sai mới là thứ cản đường.

Nếu bạn học để dùng ở Kosovo, hãy nói trước điều này với thầy hoặc bạn tập: nói theo chuẩn Tosk ở Kosovo thì hiểu được nhưng nghe hơi sách vở. Không sai, chỉ là nghe ra ngay là học từ sách.

Viết tiếng Albania có một lỗi vượt xa mọi lỗi khác về mức phổ biến: bỏ quên chữ ë.

Vì ở cuối từ nó gần như không phát ra tiếng, tai không nhắc người viết rằng nó có mặt. Nhưng nó nằm trong chính tả chuẩn, và bỏ nó là viết sai. Chính người Albania cũng hay bỏ ë khi nhắn tin, nhưng trong văn bản nghiêm túc thì không được.

Quy ước tiếp theo: chín tổ hợp hai con chữ không tách rời. Khi xuống dòng không được cắt dh, gj, ll, nj, rr, sh, th, xh, zh làm đôi.

Về văn phong, tiếng Albania viết trang trọng dùng nhiều từ gốc Latin hơn hẳn lời nói, và nhiều cấu trúc danh từ hoá. Văn bản hành chính Albania đọc khá nặng, và đó là chuẩn mực chứ không phải viết dở.

Một lưu ý về chính tả lịch sử: chuẩn hiện hành có từ năm 1972. Văn bản cũ hơn, và một số ấn phẩm ở Kosovo trước đó, theo quy ước khác. Khi trích dẫn tài liệu cũ thì giữ nguyên chính tả gốc.

Vài điều nên biết trước khi dùng tiếng Albania với người Albania.

Besa là khái niệm trung tâm. Đó là lời hứa danh dự, và trong bộ luật tục Kanun thì giữ besa đứng trên cả tính mạng. Nói ai đó phá besa là lời buộc tội rất nặng.

Khách được đặt rất cao. Theo Kanun, nhà là của khách chứ không phải của chủ khi khách đang ở trong đó. Trên thực tế điều này thành ra: người ta mời bạn ăn nhiều lần, và từ chối ngay lần đầu là chuyện bình thường trong lễ nghi, nhưng từ chối mãi thì hơi khiếm nhã.

Cử chỉ gật lắc có thể ngược. Ở một số vùng, lắc đầu nhẹ nghĩa là đồng ý còn hất đầu lên nghĩa là không. Điều này không đồng đều khắp nơi, nhưng gặp thì đừng vội hiểu ngược.

Albania và Kosovo là hai nước. Cùng ngôn ngữ nhưng lịch sử gần đây rất khác, và gộp hai bên làm một khi nói chuyện là điều nên tránh.

Cuối cùng, một dữ kiện đáng nhớ: Albania là nước châu Âu hiếm hoi kết thúc Thế chiến II với số người Do Thái nhiều hơn lúc bắt đầu, vì các gia đình đã nhận che chở người tị nạn và coi đó là besa.