Tiếng Đan Mạch

Tiếng Đan Mạch có một đặc điểm mà không ngôn ngữ nào khác trong mục này có ở mức độ ấy: khoảng cách giữa chữ viết và lời nói.

Tiếng Đan Mạch viết gần với bokmål Na Uy đến mức người Na Uy đọc sách Đan Mạch không cần dịch. Nhưng tiếng Đan Mạch nói thì không giống bất cứ thứ gì. Phụ âm mềm đi hoặc biến mất, âm tiết nuốt vào nhau, và một câu viết ra sáu từ có thể nghe như hai.

Điều này không phải cảm giác của người học. Nghiên cứu về trẻ em Đan Mạch cho thấy ở mười lăm tháng tuổi, các em biết ít hơn khoảng 30% số từ so với trẻ Na Uy cùng tuổi, và mất thêm gần hai năm để nắm thì quá khứ. Các em bắt kịp hoàn toàn, nhưng giả thuyết được đưa ra là cấu trúc âm thanh của tiếng Đan Mạch khiến việc cắt dòng âm thanh thành từng từ khó hơn — kể cả với người bản ngữ.

Vậy vì sao vẫn học? Vì phần đắt nằm gọn ở một kỹ năng. Ngữ pháp nhẹ ngang tiếng Na Uy và tiếng Thuỵ Điển: không có cách, động từ không chia theo ngôi, hai giống. Đọc thì mở ra gần như toàn bộ tiếng Na Uy viết. Chỉ có nghe là phải trả giá, và nếu biết trước điều đó thì bạn sẽ dồn thời gian đúng chỗ thay vì tưởng mình kém.

Cái đẹp của tiếng Đan Mạch không nằm ở chỗ dễ nghe. Nó nằm ở độ chính xác của những từ nhỏ.

Pyt gói trọn hành động buông một chuyện bực mình vào một âm tiết. Overskud cho phép nói tôi hết sức rồi mà không phải xin lỗi. Arbejdsglæde giả định rằng công việc nên mang lại niềm vui. Ba từ ấy đều rất ngắn và đều nói được thứ mà tiếng Việt phải diễn giải cả câu.

Và có một cái đẹp thứ hai, thuộc loại kỹ thuật: tiếng Đan Mạch là một trong những ngôn ngữ có kho nguyên âm lớn nhất thế giới. Tuỳ cách đếm, nó có từ hai mươi đến bốn mươi âm nguyên âm khác biệt. Đó chính là thứ làm nó khó nghe — nhưng nghe lâu rồi thì cũng là thứ làm nó nghe như một dòng liền mạch chứ không phải một chuỗi khối rời.

Ngữ pháp tiếng Đan Mạch nhẹ, và đây là phần dễ chịu của ngôn ngữ này.

Động từ không chia theo ngôi. Jeg er, du er, han er, vi er — một dạng cho tất cả.

Không có cách ngoài dạng sở hữu thêm -s.

Chỉ hai giống: giống chung với mạo từ en và giống trung với et. Khoảng ba phần tư danh từ thuộc giống chung. Ít hơn tiếng Na Uy và tiếng Đức, nhưng vẫn phải học thuộc từng từ.

Mạo từ xác định dính vào đuôi: hus thành huset. Khi có tính từ đứng trước thì mạo từ tách ra đứng riêng.

Trật tự V2: động từ chia đứng thứ hai trong câu trần thuật.

Và có một chỗ ngoài ngữ pháp nhưng cần học thuộc như ngữ pháp: hệ đếm theo hai mươi. Halvtreds là 50 vì nó rút gọn từ hai rưỡi lần hai mươi; tres là 60 vì ba lần hai mươi; halvfjerds là 70, firs là 80, halvfems là 90. Thêm nữa, hàng đơn vị đọc trước: enogtres là một và sáu mươi, tức 61. Người Thuỵ Điển và người Na Uy vẫn hay lấy chuyện này ra trêu.

Đọc là phần rẻ của tiếng Đan Mạch, và nên tận dụng điều đó.

DR Ligetil là mục tin viết bằng tiếng Đan Mạch đơn giản của đài quốc gia, làm cho người đọc gặp khó khăn. Câu ngắn, từ thông dụng, tin thật — và có chức năng đọc thành tiếng, tức là cùng một nội dung có cả hai dạng. Với tiếng Đan Mạch, đó chính xác là thứ cần thiết.

Về từ điển thì Den Danske Ordbog trên ordnet.dk là công cụ chính. Nó có ký âm và bản đọc cho từng mục từ, có ví dụ thật, và do Hội Ngôn ngữ và Văn học Đan Mạch biên soạn. Với ngôn ngữ này, một từ điển không có âm thanh gần như vô dụng.

Sau đó là báo chí bình thường, vốn không khó hơn bao nhiêu.

Và phần thưởng lớn nhất: đọc được tiếng Đan Mạch là đọc được gần hết bokmål Na Uy. Bốn thế kỷ Đan Mạch cai trị Na Uy để lại một chuẩn viết gần đến mức hai bên đọc sách của nhau không cần dịch.

Đây là phần khó nhất của tiếng Đan Mạch, và nói thẳng ra thì tốt hơn.

Tiếng Đan Mạch nói giản lược rất mạnh: phụ âm cuối biến mất, âm tiết không trọng âm bị nuốt, các từ chảy vào nhau. Người Thuỵ Điển và người Na Uy đọc báo Đan Mạch gần như không cần từ điển nhưng nghe thì vất vả, và họ nói ra điều đó khá thường xuyên.

Có một dữ kiện nên biết vì nó điều chỉnh kỳ vọng. Nghiên cứu so sánh cho thấy trẻ em Đan Mạch ở mười lăm tháng tuổi biết ít hơn khoảng 30% số từ so với trẻ Na Uy, và mất thêm gần hai năm để nắm thì quá khứ. Các em bắt kịp hoàn toàn, và giả thuyết là cấu trúc âm thanh làm việc tách từ khỏi dòng âm khó hơn. Nếu chính người bản ngữ nhỏ tuổi cũng cần thêm thời gian thì việc bạn cần thêm thời gian là bình thường.

Cách làm hiệu quả nhất là ghép chữ với tiếng: nghe một bài trong khi đọc bản chữ, rồi nghe lại không nhìn. DR Ligetil cho phép làm đúng việc đó.

Sau đó là DR, đài công của Đan Mạch, phát trực tuyến toàn bộ với phụ đề tiếng Đan Mạch cho phần lớn chương trình.

Nói tiếng Đan Mạch có hai trở ngại, và cả hai đều xử lý được.

Trở ngại thứ nhất là người Đan Mạch nói tiếng Anh rất tốt và sẽ chuyển sang tiếng Anh ngay khi thấy bạn ngập ngừng. Cách xử lý giống như ở Thuỵ Điển và Na Uy: nói rõ ngay từ đầu rằng bạn đang học và muốn dùng tiếng Đan Mạch.

Trở ngại thứ hai đặc thù hơn: ngưỡng để được hiểu cao hơn. Vì các âm gần nhau và vì stød phân biệt nghĩa, một phát âm gần đúng trong tiếng Đan Mạch thường không đủ để người nghe đoán ra. Trong tiếng Tây Ban Nha, phát âm lệch một chút vẫn hiểu được; trong tiếng Đan Mạch thì ít khi.

Điều đó dẫn tới một lời khuyên cụ thể: đầu tư vào phát âm sớm hơn bạn nghĩ là cần. Với phần lớn ngôn ngữ, có thể để phát âm cải thiện dần trong lúc học ngữ pháp và từ vựng. Với tiếng Đan Mạch thì phát âm là điều kiện để những thứ kia dùng được.

Mặt tích cực: hai giống thay vì ba, không có cách, động từ không chia theo ngôi. Khi phát âm đã ổn thì phần còn lại nhẹ hơn hầu hết các ngôn ngữ châu Âu.

Viết tiếng Đan Mạch dễ chịu và có bốn chỗ cần chú ý.

Thứ nhất, ghép từ. Như tiếng Thuỵ Điển, tiếng Na Uy và tiếng Đức, danh từ ghép viết liền, và tách ra là đổi nghĩa.

Thứ hai, viết thường mọi danh từ chung. Tiếng Đan Mạch từng viết hoa danh từ theo kiểu Đức cho đến cải cách 1948.

Thứ ba, số đếm viết ra dài hơn bạn tưởng: 61 là enogtres, viết liền một từ.

Thứ tư, å hay aa. Chuẩn là å, nhưng aa vẫn tồn tại trong tên riêng và tên địa danh — Aarhus là ví dụ rõ nhất.

Về bàn phím: cần æ, ø, å, và bố cục Đan Mạch có sẵn trên mọi hệ điều hành.

Bốn điều nên biết khi dùng tiếng Đan Mạch.

Hygge không phải là đồ vật. Nó bị xuất khẩu thành một phong cách trang trí, nhưng trong tiếng Đan Mạch nó chủ yếu nói về quan hệ: cảm giác dễ chịu khi ở cùng người quen trong không gian không có áp lực. Nến chỉ là hệ quả.

Pyt là một kỹ năng xã hội. Nói pyt là tuyên bố rằng chuyện vừa rồi không đáng để bận tâm, và điều đó được coi là chín chắn chứ không phải hời hợt. Năm 2018 người Đan Mạch bình chọn đây là từ được yêu thích nhất nước.

Nói thẳng không phải là bất lịch sự. Người Đan Mạch nói thẳng hơn phần lớn các nền văn hoá và ít dùng lối vòng. Với người Việt vốn quen giữ thể diện qua cách nói gián tiếp, đây là chỗ dễ hiểu lầm nhất — cả hai chiều.

Hỏi về lương và chức vụ thì bình thường, khoe thì không. Xã hội Đan Mạch bình đẳng về mặt hình thức đến mức việc tự đặt mình cao hơn người khác gây khó chịu, giống như janteloven ở Na Uy.