Tiếng Romania

Tiếng Romania có một vị trí kỳ lạ trên bản đồ ngôn ngữ châu Âu: nó là hậu duệ của tiếng Latin, nhưng bị tách khỏi họ hàng và bao quanh bởi các ngôn ngữ Slav suốt hơn một nghìn năm.

Kết quả là một thứ tiếng mà người biết tiếng Pháp hay tiếng Ý nhận ra ngay từ vựng, rồi lập tức vấp phải ngữ pháp không giống thứ gì trong nhà Roman. Apă là nước, từ aqua; noapte là đêm, từ nox. Nhưng con sói thì viết là lupul — mạo từ dính vào đuôi danh từ chứ không đứng trước. Không một ngôn ngữ Roman nào khác làm thế.

Với người học, đây là ngôn ngữ Roman rẻ nhất nếu bạn đã biết một thứ tiếng Roman khác, và cũng là ngôn ngữ Roman thú vị nhất nếu bạn muốn thấy một ngữ pháp chịu ảnh hưởng vùng miền hoạt động ra sao.

Lý do thực tế: tiếng Romania mở ra hai nước. Romania và Moldova cùng chung một ngôn ngữ, và từ tháng 3 năm 2023 điều đó cũng chính thức về mặt pháp lý — Moldova đã đổi tên ngôn ngữ nhà nước từ tiếng Moldova thành tiếng Romania.

Còn một lợi thế hiếm: chính tả tiếng Romania gần như hoàn toàn đều đặn. Không có cái nạn chữ câm của tiếng Pháp, không có mê cung trọng âm của tiếng Nga. Học xong bảng chữ cái là đọc được mọi từ.

Tiếng Romania là một ngôn ngữ Latin lớn lên ở nhà hàng xóm. Từ vựng của nó khiến người biết tiếng Ý hay tiếng Pháp thấy quen ngay, nhưng ngữ pháp thì đầy những thứ mà nhà Roman không có: mạo từ dính vào đuôi danh từ, cách hô còn sống, và một cách nói tương lai mượn từ vùng Balkan.

Điều đáng nhớ nhất là tiếng Romania và tiếng Albania cùng đặt mạo từ ở cuối danh từ, dù hai ngôn ngữ này không có quan hệ họ hàng gần. Chúng chỉ ở cạnh nhau đủ lâu. Không có ví dụ nào cho thấy rõ hơn rằng ngôn ngữ học được từ láng giềng chứ không chỉ thừa kế từ tổ tiên.

Ngữ pháp tiếng Romania là chỗ nó rời khỏi họ hàng Roman, và có bốn điểm lớn.

Một: mạo từ xác định dính vào đuôi danh từ. lup con sói thành lupul; casă ngôi nhà thành casa. Không ngôn ngữ Roman nào khác làm thế. Tiếng Romania học điều này từ vùng Balkan, và tiếng Albania cùng tiếng Bulgaria cũng làm vậy dù ba ngôn ngữ không họ hàng gần.

Hai: danh từ vẫn biến cách. Tiếng Latin có sáu cách; các ngôn ngữ Roman khác đã bỏ hết. Tiếng Romania giữ lại một hệ thống rút gọn với ba dạng phân biệt, cộng với cách hô còn sống — gọi Ioane! chứ không phải Ion!

Ba: ba giống, và giống trung hoạt động lạ. Danh từ giống trung xử sự như giống đực ở số ít và như giống cái ở số nhiều. Đây là một quy tắc gọn chứ không phải ngoại lệ lộn xộn.

Bốn: thức giả định dùng rộng hơn nhiều so với các ngôn ngữ Roman khác. Chỗ tiếng Pháp hay tiếng Ý dùng nguyên mẫu thì tiếng Romania thường dùng giả định với să. Đây cũng là một nét của cả vùng Balkan, và là chỗ người biết tiếng Pháp hay dịch sát rồi sai.

Đọc là kỹ năng lên nhanh nhất trong tiếng Romania, đặc biệt với người đã biết một ngôn ngữ Roman khác.

Bắt đầu bằng tin tức. Lợi thế ở đây rất lớn: báo chí Romania dùng nhiều từ trang trọng gốc Pháp, nên người biết tiếng Pháp đọc được tiêu đề gần như ngay lập tức.

Bước tiếp là Wikipedia tiếng Romania, chọn đề tài mình đã biết rõ.

Về văn học, tiếng Romania có một lợi thế hiếm cho người học: nhiều tác giả Romania quan trọng viết cả bằng tiếng Pháp — Eugène Ionesco, Emil Cioran, Mircea Eliade. Đọc song song một tác giả bằng hai ngôn ngữ họ cùng dùng là trải nghiệm hiếm có.

Một điều cần biết khi đọc: hai lớp từ vựng tạo ra hai giọng văn khác nhau. Văn bản trang trọng nghiêng hẳn về từ gốc Pháp; văn nói và văn dân gian giữ nhiều từ Slav hơn. Cùng một ý có thể diễn đạt bằng hai từ mang sắc thái rất khác.

Và hãy để ý đuôi danh từ: mạo từ nằm ở đó, nên đọc lướt phần đuôi là mất thông tin xác định hay không xác định.

Nghe tiếng Romania dễ hơn nhiều so với nghe tiếng Pháp, vì âm tiết tách bạch hơn và không có âm mũi. Người mới thường ngạc nhiên vì mình bắt được nhiều hơn dự tính.

Thứ cần làm quen là hai nguyên âm đôi ea và oa, vốn xuất hiện liên tục và tạo nên nhạc tính riêng của tiếng Romania. Và chữ i cuối từ gần như không thành âm tiết — điều này khiến từ nghe ngắn hơn hình dạng viết của nó.

Nguồn nghe nên đi theo thứ tự này. Bản tin truyền hình trước, vì nói chậm và phát âm chuẩn. Rồi tới podcast, mảng đã phát triển tốt trong tiếng Romania. Sau cùng là phim và chương trình trò chuyện.

Một lưu ý về tiếng Romania ở Moldova: đó là cùng một ngôn ngữ, nhưng giọng có khác biệt nhận ra được, và tiếng nói ở Moldova mang nhiều từ mượn tiếng Nga hơn trong đời thường. Nghe cả hai bên là cách tốt để luyện tai.

Nhạc Romania cũng là nguồn tốt, nhất là nhạc dân gian, nơi lớp từ Slav xuất hiện dày hơn hẳn so với ngôn ngữ báo chí.

Người Romania thường rất vui khi thấy người nước ngoài nói tiếng mình, vì chuyện đó không phổ biến. Anh sẽ được nghe kiên nhẫn hơn nhiều so với khi tập nói một ngôn ngữ lớn.

Ba việc nên làm sớm.

Chọn đúng cách xưng hô. Tiếng Romania phân biệt tu thân mật với dumneavoastră trang trọng, và dạng trang trọng dùng rộng rãi hơn nhiều so với vous của tiếng Pháp. Với người mới gặp thì cứ dùng dạng trang trọng.

Học cách hô cho tên người. Gọi Ioane chứ không phải Ion. Đây là chi tiết nhỏ nhưng cho thấy bạn học tiếng Romania thật chứ không suy từ tiếng Ý sang.

Tập dùng thức giả định. Đây là chỗ người biết tiếng Pháp hay sai nhất, vì họ dịch sát nguyên mẫu tiếng Pháp trong khi tiếng Romania đòi giả định với să. Nói vreau să merg chứ không phải dịch thẳng je veux aller.

Về Moldova, nếu bạn nói chuyện với người Moldova thì cứ gọi ngôn ngữ ấy là tiếng Romania — đó là tên chính thức từ tháng 3 năm 2023, và cũng là điều giới ngôn ngữ học vẫn nói.

Viết tiếng Romania có một lỗi kỹ thuật phổ biến đến mức phải nói riêng: viết ș và ț bằng dấu móc thay vì dấu phẩy.

Đúng phải là ș và ț với dấu phẩy bên dưới. Nhiều bàn phím và phông chữ cho ra ş và ţ với dấu móc, vốn là ký tự của tiếng Thổ Nhĩ Kỳ. Nhìn gần giống nhưng là mã ký tự khác, và văn bản viết sai sẽ hiện ra lỗi trên một số hệ thống. Cài bố cục bàn phím tiếng Romania là cách gọn nhất.

Về chính tả, quy tắc â với î là thứ phải nắm: î ở đầu và cuối từ, â ở giữa từ. Quy tắc này từng thay đổi vài lần trong thế kỷ XX vì lý do chính trị, nên văn bản cũ có thể viết khác — đó không phải lỗi in.

Về văn phong, tiếng Romania viết trang trọng nghiêng hẳn về lớp từ gốc Pháp và dùng nhiều cấu trúc danh từ hoá. Dùng từ gốc Slav trong văn bản hành chính sẽ nghe lệch giọng.

Và nhớ rằng mạo từ nằm ở đuôi danh từ, nên viết sai đuôi là viết sai chỗ xác định hay không xác định — một lỗi ngữ pháp chứ không phải lỗi chính tả.

Vài điều nên biết khi dùng tiếng Romania.

Dạng xưng hô trang trọng dùng rộng hơn bạn tưởng. Dumneavoastră xuất hiện trong nhiều tình huống mà tiếng Pháp đã chuyển sang tu từ lâu. Khi phân vân thì dùng dạng trang trọng.

Chữ dor là một phần của cách người Romania tự nói về mình. Nó xuất hiện trong thơ, trong nhạc, và trong câu chuyện thường ngày của người đi làm xa — mà cộng đồng người Romania ở nước ngoài thì rất đông.

Về Moldova, cách gọi ngôn ngữ từng là vấn đề chính trị. Từ tháng 3 năm 2023, luật Moldova gọi ngôn ngữ nhà nước là tiếng Romania. Giới ngôn ngữ học vốn đã coi tiếng Moldova và tiếng Romania là hai tên gọi của cùng một thứ.

Lớp từ Slav không phải điều người Romania né tránh, nhưng cũng nên biết rằng thế kỷ XIX đã có một nỗ lực có ý thức nhằm đưa từ Pháp vào thay từ Slav. Hệ quả là nhiều cặp từ đồng nghĩa mang sắc thái xã hội khác nhau.

Người Romania hay tự nhận là biết xoay xở — động từ a se descurca xuất hiện rất nhiều trong lời tự mô tả, và nó mang sắc thái tích cực.