Tiếng Yoruba

Nếu bạn là người Việt và muốn học một ngôn ngữ châu Phi, tiếng Yoruba có lẽ là điểm vào thuận lợi nhất. Lý do rất cụ thể.

Nó có ba thanh, và chính tả ghi đủ cả ba.

Điều thứ hai quan trọng hơn điều thứ nhất, và đáng dừng lại. Nhiều ngôn ngữ có thanh điệu ở châu Phi không ghi thanh trong chữ viết — tiếng Hausa là ví dụ, và hệ quả là người học phải tra từ điển cho từng từ mới biết đọc. Tiếng Yoruba thì ghi. Dấu sắc là thanh cao, dấu huyền là thanh thấp, không dấu là thanh giữa. Nhìn vào chữ là biết đọc.

Với người Việt, điều này nghĩa là hai trở ngại lớn nhất của các ngôn ngữ châu Phi có thanh điệu đều biến mất cùng lúc: bạn đã quen với khái niệm thanh điệu, và chữ viết cho bạn biết thanh nào.

Lý do thứ hai để học là quy mô và tầm với. Khoảng 48 triệu người nói tiếng Yoruba, và nó không chỉ ở Tây Phi. Cùng với việc buôn bán nô lệ xuyên Đại Tây Dương, ngôn ngữ và tôn giáo Yoruba đã sang châu Mỹ và còn sống tới hôm nay trong Santería ở Cuba và Candomblé ở Brazil. Lời cầu và tên các vị thần ở đó vẫn là tiếng Yoruba.

Và lý do thứ ba: ngữ pháp tiếng Yoruba gọn một cách đáng ngạc nhiên. Không giống, không số nhiều bắt buộc, không biến cách, không chia động từ. Với người Việt thì phần lớn những điều này quen thuộc.

Điều đáng chú ý nhất ở tiếng Yoruba với người học Việt Nam là chính tả của nó ghi đủ thanh điệu.

Nghe thì bình thường, nhưng nó không bình thường. Rất nhiều ngôn ngữ có thanh ở châu Phi không ghi thanh trong chữ viết, và hệ quả là người học phải tra từng từ mới biết đọc. Tiếng Yoruba thì nhìn chữ là đọc được — hệt như tiếng Việt.

Cái hay thứ hai là âm gb. Đây là một phụ âm phát bằng cách khép môi và cuống lưỡi cùng một lúc, không phải g rồi b. Rất ít ngôn ngữ ngoài châu Phi có âm này, và nó là dấu nhận dạng của cả một vùng ngôn ngữ.

Ngữ pháp tiếng Yoruba gọn một cách đáng ngạc nhiên, và phần lớn những gì nó không có lại là những gì người Việt cũng không có.

Không có giống ngữ pháp. Đại từ ngôi thứ ba không phân biệt nam nữ.

Không có số nhiều bắt buộc. Số nhiều được thể hiện bằng ngữ cảnh hoặc bằng một từ riêng, giống tiếng Việt.

Không có biến cách và không chia động từ. Động từ giữ nguyên hình dù chủ ngữ là ai, thì nào.

Thì thể thể hiện bằng tiểu từ đứng trước động từ — cơ chế giống hệt đã, đang, sẽ của tiếng Việt.

Còn ba đặc điểm cần học thật sự.

Một: chuỗi động từ. Tiếng Yoruba ghép nhiều động từ liền nhau trong một mệnh đề để diễn tả một hành động phức. Mang cái đó lại đây có thể là ba động từ nối tiếp. Dịch sát sang tiếng Việt sẽ nghe kỳ, và đây là chỗ quyết định độ tự nhiên.

Hai: câu không cần động từ là. Nhiều cấu trúc mô tả không có động từ nào cả.

Ba: hoà thanh. Thanh của từ thay đổi khi ghép, theo quy tắc phải học.

Đọc tiếng Yoruba có một điều kiện: chọn nguồn có đánh dấu đầy đủ.

Đây là lời khuyên quan trọng nhất của phần này. Chính tả tiếng Yoruba ghi đủ thanh điệu và đó là ưu thế lớn nhất của nó, nhưng rất nhiều văn bản thực tế bỏ dấu. Đọc nguồn bỏ dấu thì bạn mất chính cái lợi thế ấy.

Bắt đầu bằng tin tức từ những đài có biên tập cẩn thận. Câu ngắn, đề tài đoán được.

Bước tiếp là truyện ngắn và sách thiếu nhi, mảng khá phong phú vì tiếng Yoruba được dạy trong trường ở Nigeria.

Về văn học, tiếng Yoruba có một truyền thống văn xuôi hiện đại đáng kể, và D. O. Fágúnwà là tên nền tảng — tiểu thuyết của ông pha trộn kể chuyện với thế giới thần thoại Yoruba.

Còn thơ Ifá là đỉnh của truyền thống truyền miệng, nhưng ngôn ngữ cổ và đầy ẩn dụ nên để dành cho trình độ cao.

Một điều cần chú ý khi đọc: tục ngữ xuất hiện dày đặc, kể cả trong văn xuôi hiện đại. Người Yoruba dùng tục ngữ như một cách lập luận chứ không phải trang trí, và không hiểu chúng thì mất mạch.

Nghe tiếng Yoruba với người Việt dễ hơn với người châu Âu, và lý do là tai bạn đã quen với việc cao độ mang thông tin từ vựng.

Nhưng đừng cho rằng nó giống tiếng Việt. Tiếng Yoruba chỉ có ba thanh, không có thanh gãy hay thanh nặng, và hoà thanh khi ghép từ tạo ra những biến đổi mà tiếng Việt không có.

Nguồn nghe tốt nhất là đài phát thanh và truyền hình Nigeria có chương trình tiếng Yoruba, và video trên mạng, mảng rất phong phú.

Có một nguồn đặc thù đáng nhắc: điện ảnh Nigeria. Có cả một mảng phim làm bằng tiếng Yoruba với lượng khán giả rất lớn. Ngôn ngữ trong đó là tiếng nói đời thường.

Một điều cần chuẩn bị: ở thành phố, người ta trộn tiếng Anh rất nhiều. Việc chuyển qua lại giữa tiếng Yoruba và tiếng Anh trong cùng một câu là chuyện bình thường ở Lagos và Ibadan.

Về phương ngữ, có khác biệt đáng kể giữa các vùng, nhưng chuẩn dùng trong giáo dục và truyền thông dựa trên vùng Ọ̀yọ́, và đó là thứ bạn nghe trên đài.

Người Yoruba nhìn chung rất vui khi người nước ngoài nói tiếng mình, và có một điều cụ thể tạo ấn tượng ngay: hỏi về ý nghĩa tên người.

Ba việc nên làm sớm.

Học chào hỏi theo thời điểm trong ngày. Tiếng Yoruba phân biệt chào buổi sáng, buổi trưa, buổi tối, và có cả những câu chào riêng cho người đang làm việc, người vừa đi xa về, người đang ăn. Đây là mảng lớn hơn người ta tưởng.

Dùng tiểu từ kính ngữ. Chữ ẹ đứng trước lời chào là dấu hiệu kính trọng, dùng với người lớn tuổi và với nhiều người. Bỏ nó khi nói với người lớn tuổi là thất lễ.

Giữ đúng thanh. Với người Việt thì đây là chỗ bạn có ưu thế so với người học phương Tây, nên hãy dùng nó.

Một lưu ý về văn hoá: tục ngữ được dùng như một cách lập luận. Người Yoruba dẫn tục ngữ giữa cuộc trò chuyện để nói một điều mà nói thẳng sẽ nặng nề. Học vài câu và biết dùng đúng chỗ được đánh giá rất cao.

Viết tiếng Yoruba đòi bàn phím xử lý được cả chấm dưới lẫn dấu thanh trên cùng một chữ. Đây là trở ngại kỹ thuật thật, và nó giải thích vì sao nhiều văn bản trên mạng bỏ dấu.

Có mấy cách: cài bố cục bàn phím tiếng Yoruba, dùng công cụ chuyển đổi, hoặc dùng bộ gõ hỗ trợ tổ hợp dấu. Việc này nên làm ngay chứ đừng để sau, vì thói quen viết thiếu dấu rất khó bỏ.

Về chính tả, cần nhớ ba điều: ẹ, ọ, ṣ là chữ cái riêng; dấu thanh bắt buộc; và không có c, q, v, x, z trong bảng chữ cái.

Về văn phong, tiếng Yoruba viết trang trọng dùng nhiều tục ngữ và cách nói ví von hơn hẳn văn bản trang trọng của các ngôn ngữ châu Âu. Một bài phát biểu tiếng Yoruba hay thường mở đầu bằng tục ngữ.

Một điều đáng biết về từ mượn: từ tiếng Anh khi viết trong tiếng Yoruba được điều chỉnh cho hợp cấu trúc âm tiết và được gán thanh, chứ không giữ nguyên dạng gốc.

Vài điều nên biết khi dùng tiếng Yoruba.

Tên người là một câu. Mỗi tên Yoruba mô tả hoàn cảnh ra đời hoặc mang một lời chúc. Hỏi nghĩa tên một người luôn được đón nhận và thường mở ra một câu chuyện.

Tục ngữ là cách lập luận. Người Yoruba dẫn tục ngữ giữa cuộc trò chuyện để nói một điều tế nhị. Đây không phải trang trí mà là một công cụ tu từ thật.

Chào hỏi có cả một hệ thống. Ngoài chào theo thời điểm trong ngày còn có câu chào riêng cho người đang làm việc, người vừa đi xa về, người đang ăn, người vừa mất người thân. Người Yoruba nói rằng ngôn ngữ của họ có lời chào cho mọi tình huống.

Kính trọng người lớn tuổi được thể hiện trong ngữ pháp. Tiểu từ ẹ và việc dùng dạng số nhiều với một người là bắt buộc chứ không tuỳ chọn.

Ngôn ngữ này có mặt ở châu Mỹ. Trong Santería ở Cuba và Candomblé ở Brazil, tên các vị thần và lời cầu vẫn giữ hình thức tiếng Yoruba. Người học nên biết bối cảnh này, vì nó giải thích vì sao tiếng Yoruba xuất hiện ở những nơi rất xa Tây Phi.