Tại sao học sinh không thích đến trường?

Daniel T. Willingham, xuất bản lần đầu năm 2009, tái bản có sửa chữa năm 2021.

Willingham là nhà tâm lý học nhận thức viết cho giáo viên. Mỗi chương mở đầu bằng một nguyên lý về cách bộ não vận hành, rồi rút ra hệ quả cho lớp học. Đây là cuốn dành cho người dạy; cuốn Outsmart Your Brain cũng của ông trên kệ này dành cho người học.

Luận điểm

Nhan đề là một câu hỏi thật, và câu trả lời của ông làm nhiều giáo viên khó chịu:

Con người không tự nhiên thích suy nghĩ. Suy nghĩ chậm, tốn sức và không đáng tin cậy, nên bộ não ưu tiên thói quen và tự động hoá. Chúng ta chỉ thấy vui khi suy nghĩ trong một điều kiện hẹp: khi bài toán vừa đủ khó — không dễ tới mức chán, không khó tới mức bỏ cuộc.

Từ đó rút ra hệ quả gây tranh cãi nhất: trí nhớ là cặn của suy nghĩ. Bạn nhớ chính xác những gì bạn đã phải suy nghĩ về. Không phải những gì bạn nhìn thấy, không phải những gì thầy cô nhấn mạnh — mà những gì bộ não bạn thật sự phải xử lý.

Hệ quả tiếp theo là điểm gây tranh luận nhất trong sách: không thể dạy kỹ năng tư duy phản biện tách rời khỏi kiến thức nền. Nếu trong đầu không có gì, thì không có gì để phản biện. Tư duy phản biện không phải một kỹ năng chung chung áp được lên mọi lĩnh vực — nó phụ thuộc vào việc bạn biết bao nhiêu về chính lĩnh vực đó.

Trong sách có gì

Sách gồm chín nguyên lý, mỗi nguyên lý một chương, và mỗi chương kết bằng phần gợi ý áp dụng vào lớp học.

Trong đó có: vì sao kiến thức sự kiện phải đi trước kỹ năng; vì sao chúng ta hiểu cái mới thông qua cái đã biết; vì sao thành thạo đòi hỏi luyện tập và không có đường vòng; và vì sao người mới học tư duy khác hẳn chuyên gia — nên dạy học sinh tư duy như một nhà sử học khi các em chưa biết lịch sử là một yêu cầu bất khả.

Có một chương dành riêng cho việc bác bỏ phong cách học tập. Willingham xử lý ý tưởng này dứt khoát: học sinh khác nhau ở nhiều thứ, nhưng không khác nhau ở kênh tiếp nhận mà việc dạy cần chiều theo. Bằng chứng cho việc dạy theo phong cách học tập gần như không có, dù nó vẫn được dạy trong các chương trình đào tạo giáo viên.

Chương cuối áp chính lập luận của sách lên nghề dạy: dạy học cũng là một kỹ năng nhận thức phức tạp, nên nó cũng cần luyện tập có chủ đích mới khá lên.

Vì sao nên đọc

Vì đây là cuốn hữu ích nhất trên kệ này cho người đứng lớp.

Điểm mạnh của nó là không dừng ở mô tả. Mỗi nguyên lý đều được kéo xuống tới câu hỏi vậy tiết học ngày mai phải khác đi ở chỗ nào. Rất ít sách về khoa học nhận thức chịu đi tới đó.

Và chương về phong cách học tập, tự nó, đáng để bất kỳ ai làm giáo dục ở Việt Nam đọc — vì ý tưởng ấy vẫn đang được truyền đi trong các khoá bồi dưỡng, và việc chiều theo nó tiêu tốn thời gian soạn bài mà không đổi lại kết quả nào.

Chỗ còn mỏng

Sách viết cho hệ thống trường học Mỹ. Nhiều ví dụ về chương trình, về cách tổ chức lớp, về kỳ vọng của phụ huynh không khớp với bối cảnh Việt Nam. Nguyên lý thì vẫn đúng, nhưng bạn phải tự làm phần chuyển đổi.

Câu trí nhớ là cặn của suy nghĩ rất hay và rất dễ nhớ, nhưng nó mô tả nhiều hơn là hướng dẫn. Biết rằng học sinh nhớ những gì các em phải nghĩ tới không tự động cho bạn biết phải thiết kế hoạt động thế nào để buộc các em nghĩ đúng chỗ. Sách có đưa ví dụ, nhưng khoảng cách giữa nguyên lý và giáo án vẫn còn.

Và một lưu ý trung thực: lập luận kiến thức trước kỹ năng là phần bị tranh cãi nhiều nhất, không phải vì bằng chứng yếu — phần này được hậu thuẫn khá tốt — mà vì nó va vào những cam kết sư phạm rộng hơn về học tập lấy học sinh làm trung tâm. Willingham trình bày nó gọn gàng hơn mức độ đồng thuận thực tế trong ngành.

Chín nguyên lý, liệt kê thẳng

Vì mỗi nguyên lý là một chương, liệt kê ra đây sẽ cho bạn thấy ngay cuốn sách bao phủ những gì:

1. Con người tò mò bẩm sinh, nhưng không phải người suy nghĩ giỏi bẩm sinh.
2. Kiến thức nền là điều kiện cần cho kỹ năng tư duy.
3. Trí nhớ là cặn của suy nghĩ.
4. Ta hiểu cái mới trong bối cảnh của những gì đã biết.
5. Thành thạo đòi hỏi luyện tập, không có ngoại lệ.
6. Nhận thức ở giai đoạn đầu khác về bản chất so với nhận thức của chuyên gia.
7. Trẻ em giống nhau nhiều hơn khác nhau về cách học.
8. Trí thông minh có thể thay đổi qua nỗ lực bền bỉ.
9. Dạy học, như mọi kỹ năng nhận thức phức tạp, phải luyện mới khá lên.

Nguyên lý số sáu là cái ít được nhắc nhưng có sức nặng lớn nhất trong thực hành: người mới học không phải chuyên gia thu nhỏ. Chuyên gia tổ chức kiến thức theo nguyên lý sâu; người mới bám vào đặc điểm bề mặt. Vì thế yêu cầu học sinh làm việc như nhà khoa học khi các em chưa có kiến thức nền là đặt các em vào một việc mà bộ nhớ làm việc chưa gánh nổi.

Lần tái bản 2021

Bản thứ hai giữ nguyên khung chín nguyên lý nhưng cập nhật ví dụ và bổ sung phần bàn về công nghệ trong lớp học — một chủ đề gần như chưa tồn tại ở dạng hiện nay khi bản đầu ra năm 2009.

Nếu bạn định mua, hãy tìm bản thứ hai. Nếu bạn đã có bản đầu, phần lõi không thay đổi tới mức phải mua lại.

Ai nên bỏ qua

Nếu bạn là người học chứ không phải người dạy, cuốn này trả lời sai câu hỏi của bạn. Nó giải thích vì sao học sinh học như vậy, để người đứng lớp thiết kế bài giảng tốt hơn. Bạn cần Outsmart Your Brain.

Và nếu bạn tìm một hệ thống có thể áp dụng ngay tối nay, đây không phải cuốn ấy. Nó thay đổi cách bạn nghĩ về việc dạy, và thay đổi đó ngấm dần qua nhiều tháng chứ không thành một danh sách việc cần làm.

Nếu chỉ lấy một điều

Học sinh nhớ những gì các em phải suy nghĩ tới.

Vậy nên câu hỏi cần đặt khi soạn bài không phải mình sẽ trình bày cái gì, mà là trong bốn mươi lăm phút này, bộ não của các em sẽ thật sự phải làm việc trên cái gì?