Tiếng Nga, học có hệ thống

Sáu trăm năm đầu gần như không có văn học hư cấu theo nghĩa hôm nay: có biên niên sử, tiểu sử thánh, bài giảng và thư từ. Ngôn ngữ viết là tiếng Slav Giáo hội, khác khá nhiều với tiếng nói thường ngày, và khoảng cách ấy sẽ còn đè lên tiếng Nga viết cho tới tận thế kỷ 18. Điều đáng chú ý nhất của thời kỳ này lại là những mảnh vỏ cây bạch dương ở Novgorod: thư nhắn của người thường, viết bằng thứ tiếng họ thật sự nói.

• Повесть временных лет

  Povest’ vremennykh let

  Нестор · ~1113

  Bộ biên niên sử dựng nên câu chuyện nguồn gốc mà cả ba nước Đông Slav ngày nay đều dẫn về.

• Слово о полку Игореве

  Slovo o polku Igoreve

  Неизвестный автор · ~1185

  Bài thơ sử thi về một cuộc hành quân thất bại; bản chép duy nhất đã cháy năm 1812, nên tính xác thực còn tranh cãi tới nay.

• Новгородские берестяные грамоты

  Novgorodskie berestyanye gramoty

  Разные · 1050–1450

  Hơn một nghìn mảnh thư trên vỏ cây bạch dương, chứng minh dân thường Novgorod biết chữ ở mức cao bất ngờ.

• Слово о Законе и Благодати

  Slovo o Zakone i Blagodati

  Иларион Киевский · ~1050

  Bài giảng được coi là tác phẩm hùng biện đầu tiên do người Rus viết, không phải bản dịch từ Hy Lạp.

• Поучение Владимира Мономаха

  Pouchenie Vladimira Monomakha

  Владимир Мономах · ~1117

  Lời một vị đại công dặn con cháu, hiếm hoi ở chỗ nó cho thấy giọng của một cá nhân cụ thể.

• Хождение за три моря

  Khozhdenie za tri morya

  Афанасий Никитин · ~1475

  Nhật ký của một thương nhân Tver đi tới Ấn Độ, viết trước cả chuyến đi của Vasco da Gama.

• Задонщина

  Zadonshchina

  Софоний Рязанец · ~1390

  Bài ca về trận Kulikovo, mô phỏng sát nhịp và hình ảnh của bài thơ về Igor.

• Житие протопопа Аввакума

  Zhitie protopopa Avvakuma

  Аввакум Петров · 1673

  Tự truyện của một giáo sĩ ly khai, viết bằng khẩu ngữ sống động và thường được coi là khởi đầu của văn xuôi Nga.

Pyotr Đại đế cải cách cả bảng chữ cái lẫn nhà nước, và văn học được đặt hàng để phục vụ triều đình. Việc lớn nhất của thế kỷ này là kỹ thuật: người ta tìm ra cách làm thơ hợp với tiếng Nga, dựa trên trọng âm chứ không dựa trên số âm tiết. Nhờ đó thế hệ sau mới có sẵn công cụ để viết. Cuối thế kỷ, Karamzin kéo văn viết lại gần tiếng nói của người có học.

• Ода на взятие Хотина

  Oda na vzyatie Khotina

  Михаил Ломоносов · 1739

  Bài tụng ca đưa vào thực hành lối thơ tính theo trọng âm, thứ mà thơ Nga dùng từ đó tới nay.

• Недоросль

  Nedorosl’

  Денис Фонвизин · 1782

  Hài kịch châm biếm giới quý tộc tỉnh lẻ; nhiều câu trong đó đã thành thành ngữ.

• Бедная Лиза

  Bednaya Liza

  Николай Карамзин · 1792

  Truyện cảm thương gây chấn động đương thời, và là mốc của việc viết gần với lời nói.

• Путешествие из Петербурга в Москву

  Puteshestvie iz Peterburga v Moskvu

  Александр Радищев · 1790

  Bản cáo trạng chế độ nông nô; tác giả bị đày, và sách bị cấm hơn một trăm năm.

• Фелица

  Felitsa

  Гавриил Державин · 1782

  Bài tụng ca dâng Ekaterina II nhưng viết bằng giọng đùa cợt, phá vỡ khuôn trang trọng của thể loại.

• Российская грамматика

  Rossiyskaya grammatika

  Михаил Ломоносов · 1755

  Cuốn ngữ pháp tiếng Nga hệ thống đầu tiên, phân biệt rành mạch tiếng Nga với tiếng Slav Giáo hội.

• Ябеда

  Yabeda

  Василий Капнист · 1798

  Hài kịch về nạn tham nhũng trong toà án, bị cấm diễn ngay sau vài buổi đầu.

• Письма русского путешественника

  Pis’ma russkogo puteshestvennika

  Николай Карамзин · 1791

  Ghi chép chuyến đi châu Âu, giới thiệu cho độc giả Nga một giọng văn riêng tư và thoải mái.

Trong khoảng hai mươi lăm năm, tiếng Nga văn học được định hình gần như trọn vẹn, chủ yếu bởi một người. Pushkin trộn tiếng Slav Giáo hội, tiếng Pháp của giới quý tộc và khẩu ngữ vào một thứ tiếng viết mà người Nga hôm nay vẫn đọc trôi chảy. Cùng lúc, Gogol mở ra hướng đi khác: kỳ dị, méo mó, và đầy thương cảm với những kẻ nhỏ bé.

• Евгений Онегин

  Evgeniy Onegin

  Александр Пушкин · 1833

  Tiểu thuyết viết bằng thơ, dùng một khổ thơ mười bốn dòng do chính Pushkin đặt ra.

• Капитанская дочка

  Kapitanskaya dochka

  Александр Пушкин · 1836

  Tiểu thuyết lịch sử ngắn về cuộc nổi dậy Pugachov; văn xuôi gọn và sáng bậc nhất của thế kỷ.

• Мёртвые души

  Myortvye dushi

  Николай Гоголь · 1842

  Một người đi khắp nước Nga mua lại tên những nông nô đã chết; tác giả đốt phần hai.

• Ревизор

  Revizor

  Николай Гоголь · 1836

  Hài kịch về một thị trấn tưởng nhầm gã lang thang là thanh tra từ kinh đô.

• Герой нашего времени

  Geroy nashego vremeni

  Михаил Лермонтов · 1840

  Năm truyện xếp lệch thời gian, dựng nên nhân vật thừa đầu tiên của văn học Nga.

• Горе от ума

  Gore ot uma

  Александр Грибоедов · 1825

  Kịch thơ bị cấm in khi tác giả còn sống nhưng lưu truyền bằng bản chép tay; nguồn của rất nhiều thành ngữ.

• Шинель

  Shinel’

  Николай Гоголь · 1842

  Truyện ngắn về một viên thư lại và chiếc áo khoác; câu nói cả văn học Nga bước ra từ đây là nhắc tới nó.

• Медный всадник

  Mednyy vsadnik

  Александр Пушкин · 1837

  Trường ca đặt một người thường đối diện với tượng Pyotr Đại đế và với trận lụt của thành phố ông dựng.

Nửa sau thế kỷ 19 là lúc tiểu thuyết Nga trở thành thứ cả thế giới đọc. Chủ đề chung là những câu hỏi không có lời đáp gọn: nông nô, đức tin, tội lỗi, phải sống thế nào. Kiểm duyệt khiến tranh luận chính trị phải chui vào văn chương, và điều đó ngược đời lại làm văn chương nặng ký hơn. Cuối thời kỳ, Chekhov thu nhỏ mọi thứ lại thành truyện ngắn và kịch, nơi hầu như không có gì xảy ra.

• Преступление и наказание

  Prestuplenie i nakazanie

  Фёдор Достоевский · 1866

  Một sinh viên giết người để thử một lý thuyết về chính mình; phần lớn sách diễn ra trong đầu anh ta.

• Война и мир

  Voyna i mir

  Лев Толстой · 1869

  Bốn gia đình xuyên qua cuộc chiến với Napoleon, xen những chương bàn về lịch sử.

• Анна Каренина

  Anna Karenina

  Лев Толстой · 1878

  Hai tuyến truyện song song, một dẫn tới thảm kịch và một dẫn tới đời sống thường nhật.

• Братья Карамазовы

  Brat’ya Karamazovy

  Фёдор Достоевский · 1880

  Vụ án giết cha làm khung cho cuộc tranh luận về Thượng đế; chương Đại pháp quan được trích dẫn riêng.

• Отцы и дети

  Ottsy i deti

  Иван Тургенев · 1862

  Xung đột giữa hai thế hệ, và cuốn sách đưa chữ hư vô chủ nghĩa vào lưu thông.

• Обломов

  Oblomov

  Иван Гончаров · 1859

  Nhân vật chính gần như không rời khỏi ghế trong suốt phần đầu; tên anh ta thành một danh từ chung.

• Вишнёвый сад

  Vishnyovyy sad

  Антон Чехов · 1904

  Vở kịch cuối của Chekhov; ông gọi là hài kịch, đạo diễn dựng thành bi kịch, và tranh luận ấy chưa dứt.

• Левша

  Levsha

  Николай Лесков · 1881

  Truyện kể bằng giọng dân gian, đầy từ bịa và chơi chữ; nổi tiếng là gần như không dịch nổi.

Thơ trở lại vị trí trung tâm sau nửa thế kỷ nhường chỗ cho tiểu thuyết, và trong ba mươi năm nước Nga có nhiều nhà thơ lớn cùng lúc hơn bất kỳ giai đoạn nào khác. Rồi cách mạng cắt đôi thế hệ ấy: một nửa ra đi, một nửa ở lại và phần lớn không sống nổi qua những năm 1930. Đọc thời kỳ này là đọc cả những gì đã viết lẫn những gì bị chặn lại.

• Двенадцать

  Dvenadtsat’

  Александр Блок · 1918

  Trường ca về mười hai người lính hồng quân đi trong bão tuyết; kết thúc gây tranh cãi tới nay.

• Чётки

  Chyotki

  Анна Ахматова · 1914

  Tập thơ làm nên tên tuổi Akhmatova khi bà mới ngoài hai mươi; thơ tình ngắn, sắc, và rất dễ đọc.

• Сестра моя — жизнь

  Sestra moya — zhizn’

  Борис Пастернак · 1922

  Tập thơ viết trong một mùa hè năm 1917; Pasternak được biết tới như nhà thơ trước khi được biết tới như tiểu thuyết gia.

• Петербург

  Peterburg

  Андрей Белый · 1913

  Tiểu thuyết hiện đại chủ nghĩa lấy nhịp điệu làm cấu trúc; thường được xếp cạnh Joyce.

• Облако в штанах

  Oblako v shtanakh

  Владимир Маяковский · 1915

  Trường ca vị lai, in trên trang giấy theo bậc thang để chỉ chỗ ngắt hơi khi đọc.

• Мы

  My

  Евгений Замятин · 1924

  Phản địa đàng in ở nước ngoài trước; ảnh hưởng trực tiếp tới Orwell và Huxley.

• Господин из Сан-Франциско

  Gospodin iz San-Frantsisko

  Иван Бунин · 1915

  Truyện vừa về một người giàu chết trên đường du lịch; Bunin sau này là người Nga đầu tiên nhận giải Nobel văn chương.

• Стихи о Москве

  Stikhi o Moskve

  Марина Цветаева · 1916

  Chùm thơ với cú pháp gãy và dấu gạch ngang dày đặc, dấu hiệu nhận ra Tsvetaeva ngay từ dòng đầu.

Đây là thời kỳ mà ngày xuất bản và ngày viết xong thường cách nhau hàng chục năm. Nhiều cuốn quan trọng nhất được viết cho ngăn kéo, lưu hành bằng bản đánh máy chuyền tay gọi là самиздат, hoặc in ở nước ngoài. Vì thế đọc theo năm in sẽ hiểu sai trình tự; nên nhìn năm viết. Song song đó vẫn có dòng văn học chính thống, và một số tác phẩm trong đó cũng rất hay.

• Мастер и Маргарита

  Master i Margarita

  Михаил Булгаков · 1967

  Viết xong khoảng 1940, in đầy đủ mãi sau; có lẽ là cuốn được yêu nhất ở Nga trong thế kỷ 20.

• Один день Ивана Денисовича

  Odin den’ Ivana Denisovicha

  Александр Солженицын · 1962

  Cuốn đầu tiên nói thẳng về trại lao động được in công khai ở Liên Xô, và điều đó chỉ khả dĩ trong vài năm.

• Тихий Дон

  Tikhiy Don

  Михаил Шолохов · 1940

  Sử thi về người Cossack vùng sông Đông qua chiến tranh và nội chiến; mang về giải Nobel năm 1965.

• Котлован

  Kotlovan

  Андрей Платонов · 1930

  Viết năm 1930, in sáu mươi năm sau; tiếng Nga trong đó bị bẻ cong một cách cố ý và không giống ai.

• Жизнь и судьба

  Zhizn’ i sud’ba

  Василий Гроссман · 1980

  Bản thảo bị tịch thu năm 1961; một bản sao được giấu và đưa ra nước ngoài bằng vi phim.

• Колымские рассказы

  Kolymskie rasskazy

  Варлам Шаламов · 1978

  Truyện ngắn về Kolyma, viết bởi người ở trại mười bảy năm; giọng lạnh và không an ủi.

• Москва — Петушки

  Moskva — Petushki

  Венедикт Ерофеев · 1973

  Trường ca văn xuôi về một chuyến tàu ngoại ô; lưu hành ngầm rồi thành sách được trích dẫn khắp nơi.

• Собачье сердце

  Sobach’e serdtse

  Михаил Булгаков · 1925

  Viết năm 1925, in ở Liên Xô năm 1987; bản dựng phim năm 1988 nay được trích dẫn nhiều như sách.

Kiểm duyệt được nới rồi siết lại theo từng giai đoạn, và cùng lúc kho sách bị cấm suốt bảy mươi năm đổ ập ra thị trường. Văn học đương đại vì thế vừa phải tiêu hoá quá khứ vừa phải tìm đề tài mới. Một phần đáng kể tác giả tiếng Nga hôm nay sống ngoài nước Nga, nên khái niệm văn học quốc gia lại một lần nữa khó vạch ranh giới.

• Чапаев и Пустота

  Chapaev i Pustota

  Виктор Пелевин · 1996

  Nội chiến Nga và bệnh viện tâm thần hậu Xô viết chồng lên nhau; giọng châm biếm đặc trưng thập niên 1990.

• Время секонд хэнд

  Vremya sekond khend

  Светлана Алексиевич · 2013

  Sách dựng hoàn toàn từ lời kể của người thường; tác giả nhận Nobel năm 2015.

• Лавр

  Lavr

  Евгений Водолазкин · 2012

  Tiểu thuyết đặt ở nước Nga trung cổ nhưng trộn lẫn các lớp ngôn ngữ từ nhiều thời.

• Зулейха открывает глаза

  Zuleykha otkryvaet glaza

  Гузель Яхина · 2015

  Câu chuyện một phụ nữ Tatar bị đày đi Siberia; tiểu thuyết đầu tay bán rất chạy.

• Казус Кукоцкого

  Kazus Kukotskogo

  Людмила Улицкая · 2001

  Gia đình một bác sĩ đi qua thời Xô viết; Ulitskaya viết về đời thường hơn là về chính trị.

• Время ночь

  Vremya noch’

  Людмила Петрушевская · 1992

  Nhật ký của một người bà, kể bằng giọng dồn dập và không thương xót ai, kể cả người kể.

• Generation «П»

  Generation «P»

  Виктор Пелевин · 1999

  Tiểu thuyết về ngành quảng cáo Nga mới hình thành; đầy tiếng lóng và từ vay mượn của thập niên 1990.

• Оправдание Острова

  Opravdanie Ostrova

  Евгений Водолазкин · 2020

  Biên niên sử giả tưởng của một hòn đảo không có thật, viết bằng nhiều giọng và nhiều lớp thời gian.