Lầm tưởng về phong cách học tập

Hỏi một phòng đầy giáo viên rằng học sinh có học tốt hơn khi bài giảng được điều chỉnh cho hợp phong cách học của các em không, gần như mọi cánh tay đều giơ lên. Một tổng quan năm 2020 gộp ba mươi bảy nghiên cứu trên hơn mười lăm nghìn nhà giáo ở mười tám quốc gia, và thấy 89% trong số họ tin điều đó — ở nhóm giáo sinh, con số còn cao hơn. Ít ý tưởng nào trong giáo dục được tin chắc đến vậy. Và gần như không ý tưởng nào bị đem ra thử nhiều lần đến thế, rồi trượt đều đặn đến thế.

Hai lời khẳng định, và chỉ một trong hai là đúng

Huyền thoại này sống được một phần nhờ sự mập mờ, nên đáng tách bạch xem người ta thật sự đang khẳng định điều gì.

Khẳng định thứ nhất: con người có sở thích riêng — người thì muốn nhìn sơ đồ, người thì muốn được nghe giảng. Điều này rõ ràng đúng, và chẳng ai cãi.

Khẳng định thứ hai mới là chỗ đáng kể: rằng dạy một người theo đúng kiểu họ thích sẽ khiến họ học được nhiều hơn. Giới nghiên cứu gọi đó là giả thuyết ăn khớp (meshing hypothesis), và nó chính là toàn bộ phần có ích thực tế của ý tưởng này. Bỏ nó đi thì phong cách học tập chỉ còn là một câu nói về thị hiếu, hữu ích cho việc dạy chẳng hơn gì việc biết học sinh nào thích màu xanh.

Vì sao bằng chứng buộc phải có một hình dạng nhất định

Đây là bước thường bị bỏ qua, mà nó lại là cốt lõi. Muốn chứng minh sự ăn khớp có tác dụng, chỉ tìm ra rằng người học bằng thị giác làm bài tốt khi được dạy bằng hình thì chưa đủ. Ai cũng thường làm tốt với một sơ đồ hay — kết quả ấy hoàn toàn tương thích với khả năng đơn giản là hình ảnh dạy phần nội dung đó tốt hơn cho mọi người.

Cái mà lời khẳng định kia đòi hỏi là một phép bắt chéo: chia người học theo phong cách, chia cách dạy theo phương thức, rồi cho thấy mỗi nhóm làm tốt nhất ở đúng phương thức của mình và tệ hơn ở phương thức kia. Chỉ kiểu kết quả ấy mới chứng minh chính sự khớp nhau đã làm được điều gì. Thiếu nó thì đó chỉ là một nghiên cứu về việc dạy giỏi, khoác cái nhãn phong cách học tập.

Chuyện gì đã xảy ra khi người ta đem nó ra thử

Năm 2008, Harold Pashler, Mark McDaniel, Doug Rohrer và Robert Bjork lục lại toàn bộ tài liệu để tìm đúng kiểu kết quả ấy. Họ thấy gần như không nghiên cứu nào dùng thiết kế đủ sức phát hiện ra nó — và trong số ít ỏi có dùng, một số cho ra kết quả đi ngược hẳn giả thuyết ăn khớp. Kết luận của họ rất thẳng: không có cơ sở bằng chứng nào đủ để đưa việc đánh giá phong cách học tập vào thực hành giáo dục đại trà.

Những nghiên cứu được thiết kế đàng hoàng về sau vẫn đáp xuống đúng chỗ đó. Beth Rogowsky và cộng sự đo sở thích nghe hay đọc của người trưởng thành, rồi dạy họ cùng một nội dung bằng sách nói hoặc bằng văn bản điện tử, và kiểm tra mức độ hiểu. Khớp phong cách không tạo ra khác biệt nào. Họ làm lại với thiết kế lớn hơn và đặt luôn kết quả vào nhan đề: dạy theo phong cách học tập ưa thích của người học không giúp họ học tốt hơn.

Bản thân các công cụ đo cũng không khá hơn. Một tổng quan hệ thống năm 2004 do Frank Coffield chủ trì đã rà khoảng 3.800 bài báo và mổ xẻ kỹ mười ba mô hình có ảnh hưởng nhất của lĩnh vực này. Nhiều mô hình trượt ngay ở những tiêu chí cơ bản nhất — có cái không đủ tin cậy để cho ra cùng một kết quả khi đo lại chính một người.

Vậy mà vì sao nó vẫn thấy đúng đến thế

Một niềm tin bền như vậy không phải do người ta ngốc. Nó được những người cẩn thận tin theo, vì có mấy thứ cùng hùa nhau làm nó nghe có lý.

Sở thích không phải là năng khiếu. Thích hình ảnh không đồng nghĩa với việc học được nhiều hơn từ hình ảnh, và chẳng có lý do gì hai thứ đó phải đi cùng nhau — nhưng trong đời thường ta hiếm khi có dịp tách chúng ra.

Sự dễ dàng thì giống hệt việc đã học được. Nội dung được đưa tới theo kiểu bạn thích thì trôi vào mượt hơn, mà mượt đúng là tín hiệu bị bộ não nhầm thành đã nắm vững. Kiểu ưa thích ấy có tạo ra một thứ thật: cảm giác mình đã hiểu, mạnh hơn hẳn. Nó chỉ không tạo ra thêm trí nhớ.

Cái nhãn giải thích được mọi thứ cùng một lúc. Tôi là người học bằng mắt gom cả trăm mảnh ký ức rời rạc — buổi giảng khiến bạn lạc lối, cái sơ đồ đã cứu bạn — vào một lời kể gọn gàng. Một lời giải thích khớp với mọi trường hợp thì thoả mãn chính bởi vì không gì bác bỏ được nó.

Bạn không bao giờ gặp được phiên bản kia của mình. Khi một buổi học trôi qua tệ hại, cái giả định nếu như là vô hình. Bạn không thể thấy chính giờ học ấy sẽ ra sao nếu được dạy theo kiểu khác, nên câu chuyện bạn vốn đã tin sẽ tự động điền vào chỗ trống.

Vì sao đây không phải một câu chuyện vô hại — nhất là với ngoại ngữ

Nó cấp cho bạn giấy phép bỏ qua đúng thứ bạn cần nhất. Tôi không phải kiểu học bằng tai là một lý do dễ chịu để né việc luyện nghe. Nhưng người học né nghe thì không trở thành chuyên gia thị giác; họ trở thành người không hiểu được ai nói gì.

Trong ngoại ngữ, phương thức không phải là bao bì — nó chính là nội dung. Phân số có thể dạy bằng que tính hay bằng lời, phân số vẫn thế. Nhưng không ai học được cách nghe ra khác biệt giữa ship và sheep bằng cách đọc về nó, và không ai lấy được thanh điệu từ một cái bảng. Nghe, nói, đọc, viết không phải bốn cách đóng gói của cùng một kỹ năng. Đó là bốn kỹ năng, và mỗi kỹ năng chỉ học được bằng cách làm chính nó.

Nó phát ra những cái nhãn cố định. Tôi vốn không giỏi ngôn ngữ mô tả một đường biên mà bằng chứng không hề ủng hộ, rồi người học tôn trọng cái đường biên ấy suốt nhiều năm. Đó là điều ngược hẳn với thứ thật sự dự báo được tiến bộ.

Thay vào đó nên làm gì

• Hãy khớp hình thức với chất liệu, đừng khớp với con người. Có những thứ tự thân là không gian, có những thứ tự thân là âm thanh. Một tấm bản đồ thì nên là bản đồ với tất cả mọi người; giai điệu của một câu thì ai cũng nên được nghe.
• Kết hợp các kênh khi chúng chở những thứ khác nhau. Một sơ đồ đi kèm lời giảng là dùng tốt hai kênh. Còn cùng một câu chữ đổ vào mắt và vào tai cùng lúc thì không — cái đó làm chật một kênh chứ không phải dùng được hai.
• Hãy dồn công vào những đòn bẩy thật sự có tác dụng. Nhớ lại thay vì đọc lại, giãn cách các lần ôn, nguồn đầu vào mà bạn hiểu được phần lớn, tự mình tạo ra ngôn ngữ, và ngủ. Chúng chẳng hào nhoáng gì, và chúng có tác dụng với mọi người.
• Hãy để sở thích chọn chất liệu, đừng để nó chọn phương pháp. Nếu podcast làm bạn thích thú còn sách giáo khoa làm bạn buồn ngủ, hãy nghe podcast — không phải vì não bạn được đấu dây cho âm thanh, mà vì bạn sẽ làm nhiều hơn hẳn cái mình thích, và chính khối lượng mới dựng nên một ngoại ngữ. Lợi thế đó là thật. Nó chỉ không phải cái lợi thế mà huyền thoại kia hứa hẹn.

Điều đọng lại

Ý tưởng thì hấp dẫn, còn bằng chứng thì mỏng. Cái sống sót qua các phép thử lại là một thứ tốt hơn một cái nhãn: bạn không phải người học bằng mắt hay người học bằng tai. Bạn là một con người có thể học qua tất cả những kênh ấy — và với một ngoại ngữ, là một con người sẽ cần tới từng kênh một.