Tiếng Croatia
hrNăm 2017, hơn hai trăm nhà văn và học giả từ bốn nước ký một tuyên ngôn nói rằng tiếng Croatia, Serbia, Bosnia và Montenegro là một ngôn ngữ. Chính phủ Croatia phản đối.
Tại sao nên học Tiếng Croatia?
Trước khi nói về việc học, phải nói về một câu hỏi mà người mới nào cũng gặp: tiếng Croatia và tiếng Serbia có phải một ngôn ngữ không?
Đây là đề tài tranh luận thật sự, và bài này sẽ trình bày cả hai phía chứ không đứng về bên nào.
Phía nói rằng đó là một ngôn ngữ: năm 2017, một nhóm trí thức và tổ chức từ Bosnia, Croatia, Montenegro và Serbia công bố Tuyên ngôn về Ngôn ngữ chung, khẳng định bốn thứ tiếng ấy là một ngôn ngữ chuẩn đa trung tâm — nghĩa là một ngôn ngữ có nhiều biến thể chuẩn, giống như tiếng Anh của Anh và của Mỹ. Trước khi công bố, hơn hai trăm nhà văn, nhà khoa học, nhà báo và nhà hoạt động từ cả bốn nước đã ký.
Phía phản đối: chính phủ Croatia bác bỏ tuyên ngôn này. Lập luận là mỗi ngôn ngữ gắn với một cộng đồng có ý thức về bản sắc riêng, rằng các chuẩn viết đã phát triển theo hướng khác nhau, và rằng gộp chúng lại là xoá bỏ một thực tế văn hoá.
Với người học, điều thực tế cần rút ra là: ai học một trong bốn thứ tiếng ấy đều hiểu được ba thứ kia gần như hoàn toàn. Đây là dữ kiện, không phải quan điểm. Còn việc gọi chúng là một hay bốn thì là câu hỏi khác, và nó không có câu trả lời thuần ngôn ngữ học.
Ngoài ra: tiếng Croatia là ngôn ngữ chính thức của Liên minh châu Âu từ năm 2013, và chính tả của nó thuộc loại đều đặn nhất châu Âu.
Điều gì làm cho Tiếng Croatia đặc biệt
Tiếng Croatia có một ưu thế mà người học nhận ra ngay từ ngày đầu: chính tả gần như hoàn toàn một chữ một âm.
Không có chữ câm, không có nguyên âm biến đổi theo trọng âm, không có quy tắc ngoại lệ. Học ba mươi chữ cái là đọc được mọi từ trong ngôn ngữ, kể cả từ chưa gặp bao giờ. Điều này không tự nhiên mà có — nó là kết quả của một cuộc cải cách thế kỷ XIX theo nguyên tắc viết như nói.
Nét thứ hai đáng chú ý là phụ âm có thể tự thành âm tiết. Tên nước — Hrvatska — bắt đầu bằng hai phụ âm rồi một chữ r đóng vai trò nguyên âm. Có cả câu đùa gồm toàn phụ âm mà vẫn đọc được.
Tôi nên bắt đầu học Tiếng Croatia từ đâu?
Với tiếng Croatia, người học nên nắm hai điều trước khi mở sách.
Một: nếu học tiếng này thì cũng hiểu được tiếng Serbia, Bosnia và Montenegro gần như hoàn toàn. Đây là dữ kiện thực tế, dù việc gọi chúng là một hay bốn ngôn ngữ vẫn đang tranh luận. Với người học thì điều này có nghĩa là công sức bỏ ra mở ra một vùng rộng hơn nhiều so với năm triệu người nói tiếng Croatia.
Hai: chính tả rất dễ, ngữ pháp rất khó. Hai vế này không cân nhau, và người mới hay bị chính tả dễ đánh lừa.
Ba thứ mới với người Việt:
Bảy cách. Danh từ, tính từ, đại từ và số từ đều đổi đuôi theo vai trò trong câu. Đây là chỗ ngốn thời gian nhất.
Ba giống. Đực, cái, trung — và giống quyết định toàn bộ cách biến đuôi.
Thể của động từ. Gần như mọi động từ tồn tại thành cặp hoàn thành và chưa hoàn thành.
Bù lại: không có mạo từ, và viết sao đọc vậy.
① Nên học gì đầu tiên
Việc đầu tiên: học ba mươi chữ cái và tập cặp č với ć. Đây là cặp âm khó nhất và người học sai lâu nhất. Cả hai đều là ch, nhưng č cong lưỡi lên còn ć thì lưỡi phẳng hơn.
Việc thứ hai: tập phụ âm tự thành âm tiết. Chữ r trong Hrvatska, krv, vrt đóng vai trò nguyên âm. Người Việt thường cố thêm một nguyên âm vào, và đó là dấu hiệu nhận ra ngay.
Việc thứ ba: học danh từ kèm giống. Ba giống, và giống quyết định mọi đuôi về sau. Ghi từ mà không ghi giống là ghi nửa vời.
Việc thứ tư: đừng học cả bảy cách cùng lúc. Bốn cách đầu — chủ ngữ, sở hữu, đối tượng và cách vị trí — chiếm phần lớn lời nói thường ngày.
Việc thứ năm: học động từ theo cặp thể ngay từ đầu. Đây là thói quen nhàm nhưng nó tiết kiệm nhiều tháng về sau.
② Nên học hệ thống chữ viết nào trước
Chữ Latin, ba mươi chữ cái, gần như hoàn toàn một chữ một âm.
Năm chữ có dấu: č, ć, š, ž, đ. Cặp č và ć là chỗ khó nhất — cả hai là âm ch, một cứng một mềm.
Ba tổ hợp là chữ cái riêng: dž, lj, nj.
Tiếng Croatia chỉ dùng chữ Latin, khác với tiếng Serbia vốn dùng cả Latin lẫn Kirin.
Chính tả không ghi trọng âm và độ dài nguyên âm, nhưng người học có thể hoãn phần này khá lâu.
③ Cần dành bao nhiêu thời gian
Viện Ngoại giao Hoa Kỳ xếp tiếng Croatia vào nhóm khó thứ ba trên bốn nhóm, khoảng 1.100 giờ với người nói tiếng Anh. Với người Việt nên tính cao hơn vì hệ thống cách không có gì tương ứng trong tiếng Việt.
Phân bố công sức rất lệch:
Chữ viết và chính tả: một tuần. Đây là phần dễ nhất trong tất cả các ngôn ngữ Slav.
Hệ thống cách: sáu tháng đến một năm. Bảy cách nhân ba giống nhân số ít số nhiều, cộng với nhiều kiểu biến cách.
Thể động từ: rải suốt quá trình. Quy tắc học nhanh nhưng cảm giác chọn đúng thể phải tích luỹ dần.
Trọng âm: có thể hoãn. Nó phức tạp nhưng ít ảnh hưởng tới việc được hiểu.
Ước lượng thực tế cho người Việt học nghiêm túc: một giờ mỗi ngày trong khoảng mười hai tháng để nói chuyện thường ngày.
30 ngày đầu tiên của bạn
- Học ba mươi chữ cái
- Tập cặp č với ć
- Tập phụ âm tự thành âm tiết
- Học chào hỏi
- Cách chủ ngữ và sở hữu
- Cách đối tượng
- Học 100 danh từ KÈM giống
- Tự giới thiệu
- Chia biti (thì, là) và imati (có)
- Hiện tại và quá khứ
- Bắt đầu học cặp thể
- Học 200 từ
- Cách vị trí và cách công cụ
- Tính từ hoà theo danh từ
- Nghe một bản tin ngắn mỗi ngày
- Viết một đoạn năm câu
Các cột mốc thực tế
Những sai lầm phổ biến của người mới
- ✗Lẫn č với ć khi viết.
- ✗Đọc đ như đ tiếng Việt — trong tiếng Croatia nó là j mềm.
- ✗Thêm nguyên âm vào chỗ phụ âm tự thành âm tiết.
- ✗Học danh từ mà không học kèm giống.
- ✗Học động từ mà không học kèm cặp thể.
Học hiệu quả — theo khoa học
Với tiếng Croatia, có một điều quan trọng hơn mọi mẹo học, và nó bị chính tả dễ che mất.
Chính tả dễ không có nghĩa là ngôn ngữ dễ. Người học đọc thông sau một tuần rồi tưởng mình đang tiến nhanh, trong khi phần thật sự khó — bảy cách, ba giống, thể động từ — vẫn chưa động đến. Sự chênh lệch này khiến nhiều người nản ở tháng thứ ba.
Cách xử lý là bắt đầu học hệ thống cách ngay tuần thứ hai, đừng để chính tả dễ tạo cảm giác an toàn giả.
Điều thứ hai: học động từ theo cặp thể ngay từ đầu. Gần như mọi động từ có một dạng chưa hoàn thành và một dạng hoàn thành, và chúng thường khác nhau đáng kể về hình thức. Ghi một dạng là ghi một nửa.
Điều thứ ba, về tài liệu, và nó là ưu thế thực tế: vì bốn chuẩn hiểu được nhau, bạn có thể dùng tài liệu của cả bốn. Điều này mở rộng đáng kể nguồn học, nhất là tài liệu nghe. Chỉ cần biết mình đang nghe chuẩn nào và những chỗ nào khác biệt.
Con đường chinh phục Tiếng Croatia của bạn
Lộ trình được thiết kế dựa trên cách Tiếng Croatia thực sự hoạt động — từng giai đoạn một.
-
1
Chữ và âm
Tháng 1Mục tiêu
- Đọc đúng mọi từ
- Phân biệt č với ć
- Phụ âm tự thành âm tiết
- Nắm 400 từ kèm giống
-
2
Hệ thống cách
Tháng 2–8Mục tiêu
- Bốn cách thường gặp nhất
- Tính từ hoà theo danh từ
- Câu thường ngày trôi chảy
- Nắm 1.500 từ
-
3
Thể động từ và câu phức
Tháng 9–18Mục tiêu
- Chọn đúng thể theo phản xạ
- Đủ bảy cách
- Đọc truyện ngắn
- Nắm 3.000 từ
-
4
Bốn chuẩn và các phương ngữ
Năm thứ 2 trở điMục tiêu
- Nhận ra khác biệt giữa bốn chuẩn
- Nghe được kajkavian và čakavian
- Đọc báo không cần tra
- Viết văn bản trang trọng
Âm thanh & hệ thống chữ viết
Phát âm tiếng Croatia có một phần rất dễ và hai chỗ khó cụ thể.
Phần rất dễ: chính tả. Gần như hoàn toàn một chữ một âm. Học ba mươi chữ cái là đọc được mọi từ. Không có chữ câm, không có nguyên âm biến đổi.
Chỗ khó thứ nhất: cặp č và ć. Cả hai đều là âm ch. č phát với lưỡi cong lên phía vòm miệng, nghe cứng hơn; ć phát với lưỡi phẳng hơn và mặt lưỡi áp vào vòm, nghe mềm hơn. Cặp dž và đ là phiên bản hữu thanh của cùng đối lập ấy.
Đáng nói là ngay người bản ngữ ở một số vùng cũng gộp hai âm này khi nói, đặc biệt quanh Zagreb. Nhưng chính tả vẫn phân biệt, và viết lẫn bị coi là lỗi.
Chỗ khó thứ hai: phụ âm tự thành âm tiết. Chữ r có thể đóng vai trò nguyên âm — Hrvatska, krv, prst. Người Việt có xu hướng chèn một nguyên âm vào cho dễ đọc, và đó là thói quen phải để ý sửa.
Còn một chú ý nhỏ: chữ đ trong tiếng Croatia không phải đ tiếng Việt mà là một âm j mềm. Người Việt hay đọc nhầm chỗ này.
Về trọng âm, tiếng Croatia có hệ thống khá phức tạp với bốn kiểu, nhưng người học có thể hoãn nó khá lâu mà vẫn được hiểu.
Những cụm từ đầu tiên của bạn
Xây dựng vốn từ của bạn
Vốn từ tiếng Croatia có một đặc điểm đáng chú ý về mặt chính sách: xu hướng tạo từ mới thay vì mượn.
Máy bay là zrakoplov, ghép từ không khí và trôi. Máy tính là računalo, từ tính. Sân bay là zračna luka, bến cảng không khí.
Điều này không ngẫu nhiên mà là chủ trương có ý thức, và nó cũng là một trong những chỗ khác biệt dễ thấy nhất so với chuẩn tiếng Serbia, vốn mượn nhiều hơn — tiếng Serbia dùng avion, kompjuter, aerodrom.
Về các lớp mượn, tiếng Croatia có lớp Ý khá dày ở vùng ven biển, lớp Đức và Hungary ở vùng lục địa, lớp Thổ Nhĩ Kỳ từ thời Ottoman, và lớp tiếng Anh ngày nay.
Lời khuyên quan trọng nhất, và nó áp dụng cho mọi ngôn ngữ Slav: học danh từ kèm giống, và học động từ kèm cặp thể. Ghi một nửa là sau này phải học lại.
Một điều thực tế: bạn có thể dùng từ điển và tài liệu của cả bốn chuẩn, chỉ cần biết chỗ nào khác nhau. Đây là ưu thế mà ít ngôn ngữ có.
Cách cấu trúc tiếng Tiếng Croatia
Ngữ pháp tiếng Croatia là ngữ pháp Slav điển hình, với ba trụ.
Một: bảy cách. Chủ ngữ, sở hữu, tặng cách, đối cách, cách hô, vị trí và công cụ. Danh từ, tính từ, đại từ và số từ đều biến theo.
Hai: ba giống với nhiều kiểu biến cách. Đây là chỗ ngốn thời gian, vì mỗi giống có bộ đuôi riêng và trong mỗi giống lại có nhiều kiểu.
Ba: thể của động từ. Gần như mọi động từ tồn tại thành cặp — một thể chưa hoàn thành nói về quá trình, một thể hoàn thành nói về kết quả. Đây không phải chuyện thì mà là cách nhìn hành động, và tiếng Việt không có gì tương ứng trực tiếp.
Còn hai điểm gặp liên tục. Động từ ở thì quá khứ đổi theo giống — nam nói khác nữ. Và trật tự từ khá tự do vì các cách đã đánh dấu vai trò, nhưng có một quy tắc chặt về vị trí của các từ ngắn không mang trọng âm, và đây là chỗ người học nghe gượng nhất.
Bù lại: không có mạo từ, và cấu trúc câu cơ bản không xa lạ.
Kỹ năng Đọc
Đọc tiếng Croatia có một trở ngại và một ưu thế lớn.
Trở ngại: bảy cách nghĩa là tra từ điển đòi nhận ra dạng gốc. Người mới thường không tra được vì không lột được đuôi. Kỹ năng này phải luyện riêng và nó tiến bộ nhanh hơn bạn tưởng.
Ưu thế: bạn đọc được cả bốn chuẩn. Sách, báo và trang mạng bằng tiếng Serbia, Bosnia và Montenegro đều đọc được — trừ khi văn bản tiếng Serbia viết bằng chữ Kirin, mà chữ ấy cũng học được trong vài ngày. Điều này mở rộng nguồn đọc lên nhiều lần.
Bắt đầu bằng tin tức. Câu ngắn, đề tài đoán được, nhiều từ quốc tế.
Bước tiếp là Wikipedia tiếng Croatia, chọn đề tài mình đã biết rõ.
Về văn học, Miroslav Krleža là tên lớn nhất của thế kỷ XX, nhưng văn ông khó nên để dành. Một điều thú vị: ông cũng viết bằng phương ngữ kajkavian, thứ tiếng khác chuẩn đáng kể, nên tác phẩm của ông cho thấy khoảng cách giữa chuẩn và phương ngữ.
Kỹ năng Nghe
Nghe tiếng Croatia có một thuận lợi mà người học nên khai thác: nguồn nghe không giới hạn ở Croatia.
Vì bốn chuẩn hiểu được nhau, bạn có thể nghe đài và xem phim từ Croatia, Serbia, Bosnia và Montenegro. Với một ngôn ngữ năm triệu người nói thì đây là sự khác biệt lớn về khối lượng tài liệu.
Điều cần làm là biết mình đang nghe chuẩn nào. Khác biệt dễ nhận nhất là cặp ije và e — cùng một từ, chuẩn Croatia nói mlijeko còn chuẩn Serbia phổ biến nói mleko. Nhận ra chỗ này là biết ngay mình đang nghe bên nào.
Nguồn nghe tốt nhất cho người mới là bản tin truyền hình, nói chậm và phát âm chuẩn.
Về phương ngữ, cần biết rằng kajkavian quanh Zagreb và čakavian ở vùng ven biển khác chuẩn khá nhiều, và người học sẽ không hiểu chúng ngay cả khi đã thạo chuẩn. Đây không phải vấn đề của bạn mà là đặc điểm của ngôn ngữ.
Và có một điều thực tế: ở Zagreb người ta nói chuyện đời thường bằng thứ tiếng pha kajkavian chứ không phải chuẩn sách vở.
Kỹ năng Nói
Người Croatia nhìn chung rất quý khi người nước ngoài học tiếng mình, vì đây là ngôn ngữ nhỏ và chuyện đó hiếm.
Ba việc nên làm sớm.
Chấp nhận sai cách và cứ nói. Bảy cách nghĩa là sẽ sai nhiều và sai lâu. Người nghe hiểu và thường không sửa.
Chọn đúng cách xưng hô. Tiếng Croatia phân biệt ti thân mật với Vi trang trọng. Với người lớn tuổi và người mới gặp thì dùng Vi.
Học cách hô cho tên người. Tiếng Croatia có cách hô riêng và dùng hằng ngày.
Một lưu ý về bối cảnh, và nó quan trọng: câu hỏi tiếng Croatia và tiếng Serbia có phải một ngôn ngữ hay không là đề tài nhạy cảm. Người học nên biết cả hai lập luận và không nên tự đưa ra kết luận trong cuộc trò chuyện. Cách an toàn và cũng thành thật là nói rằng bạn học tiếng Croatia, và nếu ai hỏi thì thừa nhận rằng mình hiểu được các chuẩn kia nữa.
Cũng nên biết rằng dùng một từ đặc trưng của chuẩn Serbia khi nói ở Croatia sẽ được để ý — không phải chuyện lớn nhưng người ta nhận ra.
Kỹ năng Viết
Viết tiếng Croatia đòi bàn phím có năm chữ č, ć, š, ž, đ. Bố cục tiếng Croatia có sẵn trên mọi hệ điều hành và nên cài.
Lỗi phổ biến nhất trong bài viết của người học — và cả của người bản ngữ — là lẫn č với ć. Vì nhiều vùng gộp hai âm này khi nói, tai không giúp được, và phải học từng từ hoặc nắm các quy tắc hình thái gợi ý.
Lỗi phổ biến thứ hai là dùng sai cách sau giới từ. Mỗi giới từ đòi một cách nhất định và không có quy tắc nào đoán được.
Về chính tả, có một điểm khác biệt với chuẩn Serbia đáng biết: tiếng Croatia viết tách các thành phần mà tiếng Serbia có khi viết liền, đặc biệt ở dạng tương lai của động từ.
Về văn phong, văn bản trang trọng tiếng Croatia ưa từ được tạo từ gốc bản địa hơn từ mượn quốc tế. Đây là chỗ chủ trương tạo từ thể hiện rõ nhất.
Học thông minh hơn, không vất vả hơn
Cạm bẫy — và cách khắc phục
✗Lẫn č với ć khi viết.
✓Khắc phục: Nhiều vùng gộp hai âm khi nói nên tai không giúp. Phải học từng từ hoặc nắm quy tắc hình thái.
✗Đọc đ như đ tiếng Việt.
✓Khắc phục: Trong tiếng Croatia đ là một âm j mềm, cặp hữu thanh của ć.
✗Chèn nguyên âm vào chỗ phụ âm tự thành âm tiết.
✓Khắc phục: Chữ r trong Hrvatska hay krv đóng vai trò nguyên âm. Phát liền không thêm gì.
✗Học danh từ mà không biết giống.
✓Khắc phục: Giống quyết định toàn bộ cách biến đuôi. Ghi giống cùng lúc với từ.
✗Học động từ mà không học cặp thể.
✓Khắc phục: Gần như mọi động từ có dạng hoàn thành và chưa hoàn thành, thường khác nhau đáng kể. Ghi cả hai.
✗Kết luận thay người bản ngữ về chuyện một hay bốn ngôn ngữ.
✓Khắc phục: Đây là đề tài nhạy cảm với lập luận ở cả hai phía. Người học nên biết cả hai và không phán xét.
Văn hóa đằng sau ngôn từ
Vài điều nên biết khi dùng tiếng Croatia.
Câu hỏi một hay bốn ngôn ngữ là đề tài thật sự nhạy cảm. Năm 2017, hơn hai trăm trí thức từ bốn nước ký Tuyên ngôn về Ngôn ngữ chung, khẳng định đó là một ngôn ngữ đa trung tâm; chính phủ Croatia phản đối. Cả hai phía có lập luận, và người học nên biết cả hai mà không kết luận thay người bản ngữ.
Chủ trương tạo từ là chuyện có ý thức. Việc dùng zrakoplov thay vì avion không phải ngẫu nhiên mà là chính sách ngôn ngữ, và nó gắn với vấn đề bản sắc.
Phương ngữ vẫn sống mạnh. Người Zagreb nói kajkavian ở nhà và viết chuẩn ở công sở. Người vùng ven biển nói čakavian. Đây không phải tiếng lóng mà là các phương ngữ có lịch sử lâu đời.
Khác biệt vùng miền được nói tới nhiều. Dalmatia ven biển và vùng lục địa quanh Zagreb có văn hoá khá khác nhau, và người ta hay đùa về điều đó.
Chữ fjaka đáng biết nếu bạn tới vùng ven biển. Trạng thái uể oải buổi trưa được coi là đáng có chứ không phải sự lười biếng.
Giải đáp thắc mắc cho người mới
Sách và nơi đáng bỏ thời gian
Sách nên đọc
Giáo trình tự học bằng tiếng Anh có kèm âm thanh, dạy từ số không. Tác giả là một trong những nhà nghiên cứu hàng đầu về vùng này.
Sách ngữ pháp gọn bằng tiếng Anh, dùng kèm giáo trình. Tra nhanh được các bảng biến cách.
Giáo trình dạy song song ba chuẩn, đánh dấu rõ chỗ nào khác nhau. Đây là cách tiếp cận thực dụng nhất nếu bạn muốn dùng được cả vùng, và nó cũng cho thấy khác biệt lớn tới đâu.
Tiểu thuyết của tác giả lớn nhất thế kỷ XX của Croatia. Văn khó và câu dài nên để dành cho trình độ cao, nhưng đây là tác phẩm mà mọi người Croatia có học đều biết.
Tài nguyên trực tuyến
Cổng từ điển tiếng Croatia, giải nghĩa bằng chính tiếng Croatia và có đầy đủ các dạng biến cách. Đây là tài nguyên tra cứu tốt nhất và người bản ngữ cũng dùng nó.
Từ điển Croatia–Anh có ví dụ lấy từ văn bản thật, tiện khi cần thấy một từ đã biến cách trong câu.
Đài công cộng quốc gia, có kho lưu trữ và nhiều chương trình xem lại được. Bản tin là nguồn luyện nghe tốt nhất cho người mới.
Hơn hai trăm nghìn mục từ. Đọc mục về đề tài mình đã biết rõ là cách vào văn viết nhẹ nhàng nhất.
Viện Ngôn ngữ Croatia, cơ quan phụ trách chuẩn ngôn ngữ. Có hướng dẫn chính tả, cơ sở dữ liệu thuật ngữ và giải đáp về cách dùng đúng.
Giáo trình trực tuyến miễn phí rất đầy đủ, viết bằng tiếng Anh, trình bày hệ thống cách theo lối tích luỹ dần. Có ghi rõ chỗ nào chuẩn Croatia khác các chuẩn kia.
Mọi đường dẫn ở đây đều đã được mở và kiểm.
Sẵn sàng ghi nhớ sâu Tiếng Croatia?
Học theo cách não bộ ghi nhớ — đọc, hồi tưởng và ôn tập ngắt quãng.
Mở cổng học viên