Tiếng Hausa

Tiếng Hausa có một điểm khiến người Việt bước vào nhẹ hơn hẳn người châu Âu: nó có thanh điệu.

Không nhiều thanh như tiếng Việt — chỉ có thanh cao, thanh thấp và một thanh xuống — nhưng nguyên tắc thì giống hệt: cùng một chuỗi âm, đổi cao độ là đổi nghĩa. Sách giáo trình viết cho người nói tiếng Anh phải dành nguyên một chương giải thích khái niệm này. Anh có thể lướt qua chương đó.

Lý do thứ hai là quy mô, và con số đáng chú ý hơn người ta tưởng. Khoảng 58 triệu người nói tiếng Hausa như tiếng mẹ đẻ, và thêm khoảng 36 triệu người dùng nó như tiếng thứ hai. Cộng lại gần 94 triệu — đây là một trong những tiếng giao thương lớn nhất châu Phi.

Cái tỷ lệ ấy nói lên bản chất của ngôn ngữ này: hơn một phần ba người dùng nó không phải người Hausa. Nó là tiếng của chợ, của đường sá, của đài phát thanh khắp vùng Sahel — từ Nigeria qua Niger tới Ghana, Cameroon, Chad, Sudan.

Lý do thứ ba đáng nói với người đã học ngôn ngữ khác: tiếng Hausa không thuộc ngữ hệ Niger–Congo như phần lớn ngôn ngữ châu Phi hạ Sahara. Nó thuộc ngữ hệ Phi–Á, cùng hệ với tiếng Ả Rập, tiếng Do Thái và tiếng Amhara. Nghĩa là nó là họ hàng xa của tiếng Ả Rập, và ai đã học tiếng Ả Rập sẽ nhận ra một số nét cấu trúc quen thuộc — cùng với hàng nghìn từ mượn.

Tiếng Hausa có hai điều đáng chú ý với người học Việt Nam.

Thứ nhất: nó có thanh điệu — cao, thấp và một thanh xuống. Với người Việt thì khái niệm này quen thuộc sẵn, trong khi người học phương Tây phải xây từ đầu.

Thứ hai: nó không phải ngôn ngữ Niger–Congo. Phần lớn ngôn ngữ châu Phi hạ Sahara thuộc ngữ hệ ấy, nhưng tiếng Hausa thuộc ngữ hệ Phi–Á — cùng hệ với tiếng Ả Rập, tiếng Do Thái và tiếng Ai Cập cổ. Đây là ngôn ngữ Phi–Á lớn nhất phía nam Sahara, và cấu trúc của nó phản ánh điều đó.

Ngữ pháp tiếng Hausa có một nét đặc trưng mà mọi giáo trình đều đặt lên đầu, và nó xứng đáng.

Khối đại từ–thể. Trước động từ tiếng Hausa luôn có một thành phần bắt buộc gộp chủ ngữ và thì thể vào một từ nhỏ. Không có nó thì không thành câu. Nghĩa là thay vì chia động từ, tiếng Hausa đổi cái khối đứng trước động từ.

Điều này khác hẳn tiếng Việt lẫn tiếng Anh, và nắm được nó là bước ngoặt.

Hai giống, chỉ ở số ít. Danh từ là giống đực hoặc giống cái, và điều này ảnh hưởng tới đại từ. Ở ngôi thứ hai, tiếng Hausa phân biệt nói với nam hay nói với nữ — bạn khoẻ không và chị khoẻ không là hai câu khác nhau. Ở số nhiều thì không phân biệt giống.

Số nhiều rất phong phú và bất quy tắc. Có hàng chục kiểu tạo số nhiều, và nhìn dạng số ít thì không đoán được. Phải học từng từ.

Phủ định dùng khung hai phần — một phần trước và một phần sau, hơi giống ne… pas của tiếng Pháp.

Động từ có các cấp độ — những biến thể của cùng một gốc mang sắc thái khác nhau về hướng, mức hoàn tất, hay có tân ngữ hay không. Đây là phần tinh tế và để dành cho sau.

Đọc tiếng Hausa có một đặc điểm phải nói thẳng: chữ viết cho bạn ít thông tin hơn bạn cần.

Vì chính tả boko không ghi thanh điệu cũng không ghi độ dài nguyên âm, đọc nhiều không dạy bạn phát âm. Đây là lý do phải nghe song song ngay từ đầu, và là lý do sổ từ vựng của bạn phải ghi những gì văn bản bỏ qua.

Về nguồn đọc, bắt đầu bằng tin tức. Các đài quốc tế phát tiếng Hausa đều có trang chữ, và ngôn ngữ ở đó là chuẩn mực, đề tài đoán được.

Bước tiếp là Wikipedia tiếng Hausa và văn học đại chúng. Có một dòng tiểu thuyết bình dân bằng tiếng Hausa gọi là littattafan soyayya, in ở Kano và bán rất chạy. Ngôn ngữ đời thường, gần với lời nói.

Về thơ truyền thống, nhiều tác phẩm viết bằng chữ ajami và dùng lớp từ Ả Rập dày. Để dành cho trình độ cao.

Một lưu ý thực tế: văn bản trên mạng thường bỏ dấu móc của ɓ, ɗ, ƙ vì bàn phím không tiện. Người đọc phải tự biết từ nào có dấu móc. Đây là thêm một lý do để ghi chép cẩn thận ngay từ đầu.

Với tiếng Hausa, nghe không phải kỹ năng bổ trợ mà là nguồn thông tin mà chữ viết không cho — cụ thể là thanh điệu và độ dài nguyên âm.

May mắn là đây là mảng tài nguyên mạnh nhất của tiếng Hausa. Các đài quốc tế đã phát bằng ngôn ngữ này hàng chục năm, nên có khối lượng phát thanh rất lớn, phát âm chuẩn và có kho lưu trữ.

Cách làm hiệu quả: nghe một bản tin ngắn có bài viết tương ứng, đối chiếu, và ghi lại thanh điệu của những từ mình đã biết mặt chữ.

Về phương ngữ, cần biết rằng chuẩn dựa trên phương ngữ Kano, và đó là thứ bạn nghe trên đài. Các vùng khác có khác biệt, đặc biệt là phía Niger nơi tiếng Pháp ảnh hưởng nhiều hơn.

Một điều cần chuẩn bị: vì hơn một phần ba người dùng tiếng Hausa không phải người bản ngữ, bạn sẽ nghe rất nhiều thứ tiếng Hausa giản lược của người nói như tiếng thứ hai. Nó dễ hiểu hơn nhưng không phải chuẩn, và người học nên biết mình đang nghe loại nào.

Nhạc cũng là nguồn tốt, nhưng lời hát hay kéo dài nguyên âm nên không đáng tin để học độ dài.

Nói tiếng Hausa có một thuận lợi lớn: vì đây là tiếng giao thương, người ta rất quen với việc nghe người khác nói nó chưa chuẩn. Hơn một phần ba người dùng tiếng Hausa không phải người bản ngữ, nên một người nước ngoài nói sai không gây ngạc nhiên hay khó chịu.

Ba việc nên làm sớm.

Phân biệt dạng nam và dạng nữ ở ngôi thứ hai. Anh khoẻ không và chị khoẻ không là hai câu khác nhau, và dùng nhầm là lỗi nhận ra ngay.

Học đủ bộ chào hỏi. Văn hoá Hausa có một chuỗi chào hỏi dài — hỏi thăm sức khoẻ, gia đình, công việc, sự mệt nhọc — và nó là phần bắt buộc của cuộc gặp chứ không phải phép lịch sự tuỳ chọn. Vào việc ngay bị coi là cộc lốc.

Học cách dùng sannu cho đúng. Nó không chỉ là xin chào mà còn là lời chia sẻ khi thấy ai vất vả. Dùng đúng chỗ tạo ấn tượng rất tốt.

Một lưu ý về thanh điệu: người Việt nên cẩn thận đừng áp thanh tiếng Việt vào. Tai bạn nhạy, nhưng hệ thống ba thanh của tiếng Hausa có phân bố riêng và cũng mang chức năng ngữ pháp.

Viết tiếng Hausa bằng chữ boko đòi bàn phím có bốn chữ ɓ, ɗ, ƙ, ƴ. Đây là trở ngại thực tế lớn hơn người ta tưởng.

Hệ quả là rất nhiều văn bản trên mạng bỏ dấu móc, viết b, d, k thay cho ɓ, ɗ, ƙ. Người bản ngữ đọc vẫn hiểu vì họ biết từ, nhưng với người học thì đây là mất mát thông tin. Trong ghi chép của mình, hãy luôn viết đủ dấu móc.

Về chính tả, cần nhớ rằng chuẩn không đánh dấu thanh điệu và độ dài nguyên âm. Trong bài viết chính thức thì viết theo chuẩn; trong sổ học của mình thì nên đánh dấu đầy đủ.

Về văn phong, tiếng Hausa viết trang trọng dùng nhiều từ gốc Ả Rập, tương tự cách tiếng Việt dùng từ Hán Việt trong văn bản nghiêm túc. Nắm được lớp từ ấy là bước vào đăng ký trang trọng.

Còn chữ ajami thì có quy ước riêng và không hoàn toàn thống nhất giữa các vùng. Nếu bạn học nó thì nên chọn một truyền thống chính tả cụ thể để theo.

Vài điều nên biết khi dùng tiếng Hausa.

Chào hỏi là một chuỗi dài, không phải một câu. Người ta hỏi thăm sức khoẻ, gia đình, công việc, sự mệt nhọc — mỗi câu có câu đáp riêng. Đây là phần bắt buộc của cuộc gặp, và vào việc ngay bị coi là cộc lốc.

Sannu không chỉ là xin chào. Nói với người đang gánh nặng hay vừa gặp chuyện không may, nó là lời chia sẻ. Đây là chi tiết nhỏ mà dùng đúng thì được quý ngay.

Zumunci là bổn phận thật. Mạng lưới nghĩa vụ qua lại giữa họ hàng và láng giềng không phải chuyện tình cảm tuỳ hứng mà là điều người ta trông đợi.

Chữ boko mang một lớp nghĩa lịch sử. Nó chỉ chữ Latin và gắn với trường học kiểu phương Tây thời thuộc địa. Lớp nghĩa ấy giải thích vì sao từ này xuất hiện trong tên một tổ chức vũ trang mà thế giới biết tới — người học nên biết bối cảnh để không dùng từ một cách vô ý.

Tiếng Hausa trải qua hai nước với hai ngôn ngữ chính thức khác nhau. Nigeria dùng tiếng Anh, Niger dùng tiếng Pháp, và điều đó để lại dấu trong lớp từ mượn hiện đại ở hai bên.