Tiếng Hungary

Tiếng Hungary bị đồn là một trong những ngôn ngữ khó nhất thế giới, và lời đồn thường kèm một con số: mười tám cách. Con số ấy gây sợ nhiều hơn là mô tả đúng.

Giống như mười lăm cách của tiếng Phần Lan, phần lớn chúng chỉ là giới từ mặc áo hậu tố. Tiếng Việt nói trong nhà, từ nhà, về phía nhà; tiếng Hungary nói házban, házból, ház felé. Cùng một lượng thông tin, chỉ khác chỗ dán.

Cái thật sự khiến tiếng Hungary đứng riêng là chuyện khác: động từ chia theo việc tân ngữ đã xác định hay chưa.

Látok nghĩa là tôi thấy một cái gì đó. Látom nghĩa là tôi thấy cái đó. Cùng một động từ, cùng một chủ ngữ, nhưng đuôi đổi vì tân ngữ đã được xác định. Gần như không ngôn ngữ châu Âu nào ngoài nhánh Ural làm việc này một cách hệ thống, và không giáo trình nào dạy được nó trong một buổi.

Và có một hậu tố đáng nói riêng: -lak/-lek, gói gọn tôi → bạn vào một âm tiết. Szeretlek là trọn vẹn bạn yêu em, một từ, không cần đại từ nào cả.

Tiếng Hungary không khó vì bất quy tắc — nó rất quy tắc. Nó khó vì lạ: không họ hàng với bất cứ thứ tiếng nào quanh nó, nên gần như không có từ nào cho không.

Cái đẹp của tiếng Hungary là độ đặc. Nó gói vào một từ những thứ mà ngôn ngữ khác cần cả câu.

Szeretlek là bạn yêu em — một từ, không đại từ. Házaimban là trong những ngôi nhà của tôi — một từ, bốn mẩu ý nghĩa xếp chồng. Đây không phải chuyện kỳ dị mà là một cách tổ chức khác: thay vì đặt các từ nhỏ cạnh nhau, tiếng Hungary dán chúng vào nhau theo thứ tự cố định.

Cái đẹp thứ hai là sự đều đặn. Tiếng Hungary có tiếng là khó, nhưng nó gần như không có ngoại lệ tuỳ tiện. Học được quy tắc là dùng được quy tắc, ở mọi từ. Điều đó khác hẳn tiếng Anh hay tiếng Pháp, nơi mỗi quy tắc kéo theo một danh sách trường hợp riêng.

Và cái đẹp thứ ba là tessék — một từ duy nhất đưa bạn qua cửa, qua quầy, qua chỗ ngồi, qua cả một câu hỏi lại. Rất ít ngôn ngữ có một chữ chịu tải nặng đến thế.

Ngữ pháp tiếng Hungary có ba trụ, và trụ thứ ba mới là thứ khiến nó độc nhất.

Chắp dính. Nghĩa được lắp bằng cách xếp hậu tố theo thứ tự cố định. Ház nhà, házam nhà của tôi, házamban trong nhà của tôi, házaimban trong những ngôi nhà của tôi. Không có gì bất quy tắc ở đây — chỉ là thứ tự phải đúng.

Hoà âm nguyên âm. Mỗi hậu tố có hai hoặc ba phiên bản, chọn theo nguyên âm của thân từ. Đây là quy tắc chạy suốt ngôn ngữ và phải nắm sớm.

Chia động từ theo tính xác định của tân ngữ. Đây là đặc điểm thật sự riêng. Mỗi động từ có hai bộ đuôi: một dùng khi tân ngữ chưa xác định hoặc không có tân ngữ, một dùng khi tân ngữ đã xác định. Látok tôi thấy một cái gì; látom tôi thấy cái đó. Không có ngôn ngữ lớn nào ở châu Âu ngoài nhánh Ural làm việc này.

Và một hậu tố đặc biệt nằm ngoài hệ thống ấy: -lak/-lek, dùng riêng cho tôi làm gì đó với bạn. Szeretlek, látlak, várlak.

Còn phần dễ chịu, và nó nhẹ hơn nhiều người tưởng: không có giống, thậm chí đại từ ngôi thứ ba ő dùng chung cho cả nam lẫn nữ. Không có động từ có theo kiểu quen thuộc, và chỉ có một thì quá khứ.

Đọc tiếng Hungary có một trở ngại rất riêng: từ dài.

Một từ tiếng Hungary có thể mang bốn năm mẩu ý nghĩa, nên nhìn vào trang giấy bạn thấy những chuỗi mười lăm chữ cái và bản năng đầu tiên là hoảng. Cách xử lý là tập tách chứ không phải tập nhớ. Gần như mọi từ dài đều là một thân từ ngắn cộng vài hậu tố quen thuộc, và một khi bạn nhận ra các hậu tố thì từ tự rã ra.

Đây cũng là lý do từ điển tra bằng cách gõ nguyên dạng thường vô dụng với người mới: bạn phải bóc hậu tố ra trước mới tra được thân từ. SZTAKI Szótár xử lý việc này khá tốt và nên là công cụ mặc định.

Về chính tả và cách dùng thì Helyesírás của Viện Hàn lâm Khoa học Hungary là nơi tra: gõ vào một từ hoặc một cụm và nó cho biết viết thế nào là đúng chuẩn, kể cả các trường hợp ghép từ rắc rối.

Và có một điểm dễ chịu: văn viết tiếng Hungary không xa lời nói bao nhiêu, nên đọc được là nghe hiểu được, khác hẳn tình hình của tiếng Séc hay tiếng Đan Mạch.

Nghe tiếng Hungary có một thuận lợi lớn và một khó khăn lớn.

Thuận lợi: trọng âm luôn ở âm tiết đầu. Nghĩa là mỗi lần bạn nghe một trọng âm, bạn biết một từ mới vừa bắt đầu. Đây là món quà cho việc tách dòng âm thanh thành từ — thứ mà người học tiếng Đan Mạch hay tiếng Pháp phải vật lộn hàng năm trời.

Khó khăn: các từ rất dài. Một động từ có tiền tố, thân từ và ba hậu tố có thể chiếm gần một giây, và người mới học nghe ra một khối liền chứ không phải các mẩu. Cách luyện là nghe đi nghe lại cùng một đoạn ngắn cho đến khi các mẩu tách ra, chứ không phải nghe nhiều đoạn khác nhau một lần.

Về nguồn nghe thì MédiaKlikk là kho của đài công Hungary, phát trực tuyến toàn bộ với lưu trữ lớn. Bản tin là điểm vào tốt vì nhịp chậm và phát âm rõ.

Một điều thực tế: tài liệu nghe phân cấp cho tiếng Hungary khá hiếm, hiếm hơn nhiều so với các ngôn ngữ châu Âu cùng cỡ. Bộ giáo trình FSI có âm thanh và là một trong số ít nguồn được thu chậm có chủ đích.

Nói tiếng Hungary có một chỗ vấp mà mọi người học đều gặp, và nó không phải phát âm.

Đó là phải quyết định kiểu chia động từ trước khi nói xong câu. Vì đuôi động từ phụ thuộc vào việc tân ngữ đã xác định hay chưa, bạn phải biết mình sắp nói gì ở cuối câu ngay lúc bắt đầu. Người mới học thường dừng giữa chừng để nghĩ lại — và cách chữa không phải là nghĩ nhanh hơn mà là luyện đến mức không phải nghĩ, bằng cách nói đi nói lại các cặp câu chỉ khác nhau ở tính xác định.

Chỗ vấp thứ hai là hoà âm nguyên âm khi nói nhanh. Trên giấy thì bạn chọn đúng; trong lúc nói thì hay bật ra phiên bản sai.

Mặt tích cực rất đáng nói: người Hungary phản ứng với người nói tiếng Hungary theo cách hiếm thấy. Vì ngôn ngữ này khó và ít người ngoài học, việc bạn nói được vài câu thường được đón nhận nồng nhiệt hơn hẳn so với khi bạn nói tiếng Đức hay tiếng Tây Ban Nha. Rào cản họ chuyển sang tiếng Anh tồn tại ở Budapest nhưng nhẹ hơn nhiều so với ở Bắc Âu.

Và một điều về xưng hô: tiếng Hungary phân biệt te và ön, cộng thêm một dạng trung gian là maga vốn khá tế nhị — người nước ngoài nên tránh maga cho đến khi thật hiểu.

Viết tiếng Hungary có bốn chỗ cần chú ý.

Thứ nhất, ghép từ hay tách từ. Tiếng Hungary có một hệ quy tắc khá rắc rối về khi nào hai từ viết liền, khi nào viết rời, khi nào có gạch nối. Đây là chỗ chính người Hungary cũng hay tra cứu, và Helyesírás của Viện Hàn lâm là công cụ để tra.

Thứ hai, tên riêng viết ngược thứ tự: họ trước, tên sau, giống tiếng Việt và tiếng Trung. Szabó Magda chứ không phải Magda Szabó. Đây là ngôn ngữ châu Âu hiếm hoi làm vậy.

Thứ ba, viết hoa ít: tên tháng, tên ngày, tính từ chỉ dân tộc đều viết thường.

Thứ tư, dấu phẩy theo mệnh đề, và tiếng Hungary dùng nhiều dấu phẩy hơn tiếng Anh đáng kể.

Về bàn phím: bố cục Hungary có sẵn trên mọi hệ điều hành và cần thiết vì ő, ű không có trên bàn phím tiếng Anh.

Bốn điều nên biết khi dùng tiếng Hungary.

Họ đứng trước tên. Người Hungary viết và nói Szabó Magda, giống người Việt. Đây là ngôn ngữ châu Âu hiếm hoi giữ thứ tự này, và nó là một điểm chung nhỏ nhưng dễ chịu.

Puszi không mang nghĩa tình cảm. Hai cái hôn nhẹ lên má khi chào là chuẩn mực giữa bạn bè, đồng nghiệp và họ hàng. Người nước ngoài lùi lại vì tưởng đó là cử chỉ thân mật quá mức là chuyện hay xảy ra.

Đừng cụng ly bia. Có một tập quán bắt nguồn từ năm 1849, khi người Áo được cho là đã cụng ly mừng sau khi hành quyết các tướng lĩnh Hungary. Nhiều người Hungary vẫn không cụng ly bia, dù ngày nay phần lớn coi đó là chuyện vui hơn là nghiêm túc.

Nói được vài câu là được đón nhận nồng nhiệt. Vì tiếng Hungary khó và ít người ngoài học, nỗ lực của bạn được ghi nhận rõ rệt hơn nhiều so với ở các nước Tây Âu.