Tiếng Java

Tiếng Java giữ một kỷ lục ít người biết: đây là ngôn ngữ có nhiều người nói nhất thế giới mà không phải quốc ngữ ở bất kỳ nước nào.

Khoảng tám mươi triệu người nói nó — nhiều hơn tiếng Ý, tiếng Hàn hay tiếng Thổ Nhĩ Kỳ. Nhưng ở Indonesia, quốc ngữ là tiếng Indonesia, và tiếng Java là ngôn ngữ địa phương dù người Java chiếm phần lớn dân số.

Điều đó dẫn tới thực tế thứ hai, và nó là phần thành thật của bài này: tiếng Java đang mất chỗ ở lớp trẻ. Số liệu thống kê Indonesia cho thấy các ngôn ngữ địa phương bị lớp trẻ bỏ dần, và nghiên cứu ở Đông Java ghi nhận người dưới hai mươi lăm tuổi thường chọn nói tiếng Indonesia ngay cả khi trò chuyện với người lớn tuổi.

Vì sao? Có một lý do nằm ngay trong ngôn ngữ, và nó cũng chính là điều khiến tiếng Java đáng học nhất. Tiếng Java có hệ thống cấp độ lời nói — cùng một ý phải nói bằng những từ hoàn toàn khác nhau tuỳ theo bạn đang nói với ai. Không phải đổi đại từ như tiếng Việt mà đổi cả động từ, cả danh từ.

Hệ quả: nói tiếng Java với người lớn tuổi đòi bạn phải biết một lớp từ vựng thứ hai. Người trẻ không nắm chắc lớp ấy thấy an toàn hơn khi chuyển sang tiếng Indonesia, thứ tiếng không có hệ thống này. Đây là một trong những ví dụ rõ nhất về việc cấu trúc của một ngôn ngữ ảnh hưởng tới số phận của nó.

Điều khiến tiếng Java khác hẳn các ngôn ngữ quanh nó là hệ thống cấp độ lời nói.

Không phải chuyện đổi đại từ như tiếng Việt đổi anh thành ông. Mà là hai lớp từ vựng hoàn toàn riêng cho cùng những khái niệm. Ăn là mangan khi nói với bạn và dhahar khi nói với người trên. Hai từ không có quan hệ gì với nhau. Điều này áp dụng cho hàng trăm từ thông dụng nhất.

Kết quả là một câu tiếng Java mang thông tin về quan hệ xã hội trong từng từ, không chỉ ở cách xưng hô. Rất ít ngôn ngữ trên đời làm điều đó ở mức triệt để như vậy — tiếng Nhật và tiếng Hàn có kính ngữ nhưng không tách hẳn hai bộ từ vựng như thế này.

Ngữ pháp tiếng Java có một phần dễ và một phần khó, và chúng không trộn vào nhau.

Phần dễ, và nó dễ thật: không có giống, không có số nhiều bắt buộc, không có mạo từ, không có biến cách, không chia động từ theo ngôi, và không có thì riêng cho tương lai. Trật tự câu là chủ–động–bổ. Với người Việt thì phần lớn những điều này quen thuộc.

Phần khó thứ nhất: cấp độ lời nói. Đây không phải chuyện ngữ pháp thuần tuý mà nằm giữa ngữ pháp và từ vựng — chọn cấp nào quyết định bạn dùng bộ từ nào.

Phần khó thứ hai: hệ tiền tố và hậu tố của động từ. Giống tiếng Indonesia nhưng phức tạp hơn. Một gốc động từ kết hợp với các phụ tố khác nhau cho ra dạng chủ động, bị động, gây khiến, và nhiều sắc thái khác. Người học nắm được hệ này thì vốn động từ nhân lên nhiều lần.

Phần khó thứ ba: dạng bị động dùng nhiều hơn hẳn tiếng Việt. Nhiều câu mà tiếng Việt nói ở dạng chủ động thì tiếng Java tự nhiên hơn khi nói ở dạng bị động. Đây là chỗ người học dịch sát rồi nghe gượng.

Đọc tiếng Java có một trở ngại thực tế mà người học nên biết trước: lượng văn bản không nhiều.

Vì tiếng Java không phải quốc ngữ và không phải ngôn ngữ hành chính, phần lớn những gì được in ở Indonesia đều bằng tiếng Indonesia. Có báo và tạp chí tiếng Java nhưng số lượng khiêm tốn.

Nguồn đọc tốt nhất là tạp chí văn hoá tiếng Java và Wikipedia tiếng Java. Bắt đầu bằng mục về đề tài mình đã biết rõ.

Về văn học, tiếng Java có một truyền thống rất lớn nhưng phần lớn là văn bản cổ bằng tiếng Java cổ (Kawi), thứ tiếng khác biệt đáng kể với tiếng Java hiện đại. Đọc nó là một dự án riêng chứ không phải phần tiếp theo tự nhiên.

Một điều cần chú ý khi đọc: văn bản viết thường ở cấp krama hoặc một dạng trung tính, nên đọc nhiều không dạy bạn cấp ngoko. Muốn học ngoko thì phải nghe chứ không phải đọc.

Và có một nguồn hiện đại đáng dùng: mạng xã hội. Người Java viết tiếng Java trên mạng khá nhiều, ở cấp ngoko, bằng chữ Latin không theo chuẩn nào. Đây là chỗ duy nhất bạn thấy ngoko ở dạng viết với số lượng lớn.

Nghe là chỗ hệ thống cấp độ lời nói hiện ra rõ nhất, và cũng là chỗ người học phải tập nhận diện sớm.

Bài tập quan trọng nhất là nghe một hội thoại và xác định người ta đang dùng cấp nào, và vì sao. Trong một cuộc trò chuyện thật, hai người có thể dùng hai cấp khác nhau với nhau — người trẻ nói krama với người già, người già đáp lại bằng ngoko. Nghe ra được sự bất đối xứng ấy là hiểu được cấu trúc xã hội đang vận hành.

Nguồn nghe: đài phát thanh địa phương ở Trung và Đông Java, và video trên mạng, mảng phong phú hơn hẳn văn bản in.

Một điều phải chuẩn bị: ở thành phố, người ta trộn tiếng Indonesia rất nhiều. Thứ tiếng ngoài đời không phải tiếng Java thuần. Đây là ngôn ngữ thật, không phải nói sai, và giáo trình hiếm khi dạy điều này.

Về phương ngữ, cần biết rằng tiếng Java ở Đông Java khác đáng kể với chuẩn Trung Java — cả về âm lẫn về mức độ sử dụng cấp krama. Vùng Surabaya nổi tiếng là nói thẳng và ít dùng krama hơn.

Và wayang thì để dành cho sau: ngôn ngữ trong đó là một đăng ký riêng, cổ và trang trọng, mà ngay người bản ngữ cũng phải học.

Nói tiếng Java có một quy tắc thực dụng vượt lên mọi lời khuyên khác: người học nên dùng krama, và dùng nó với gần như tất cả mọi người.

Lý do là sự bất đối xứng về rủi ro. Dùng krama với người ngang hàng thì nghe hơi khách sáo và người ta sẽ nói bạn cứ tự nhiên. Dùng ngoko với người trên thì thất lễ thật sự, và người Java sẽ không nói ra mà chỉ ghi nhận.

Ba việc nên làm sớm.

Học đủ bộ chào hỏi ở cấp krama. Đây là phần bạn dùng nhiều nhất và nó tạo ấn tượng ngay.

Học chữ monggo. Nó phủ lên vô số tình huống mời mọc và người Java dùng nó liên tục.

Chấp nhận rằng bạn sẽ trộn cấp. Người học hay bắt đầu câu ở krama rồi rơi xuống ngoko giữa chừng. Người nghe hiểu và không chấp.

Một lưu ý về bối cảnh: người Java đánh giá cao sự gián tiếp. Nói thẳng một lời từ chối hay một lời chê bị coi là thô. Học một vài cách nói vòng là phần của việc học ngôn ngữ này chứ không phải chuyện phong cách cá nhân.

Viết tiếng Java bằng chữ Latin không đòi hỏi gì đặc biệt về bàn phím. Nhưng có mấy điều nên biết.

Chính tả không hoàn toàn thống nhất. Có chuẩn chính thức, nhưng trên mạng người ta viết khá tự do, đặc biệt ở cấp ngoko. Cùng một từ có thể thấy viết hai ba kiểu.

Chữ e là chỗ rối nhất. Nó có hai giá trị âm và chính tả thông thường không phân biệt. Một số sách dạy dùng dấu (é, è) nhưng văn bản đời thường thì không, nên người đọc phải biết từ trước.

Về đăng ký, có một quy tắc rõ: văn bản viết trang trọng dùng cấp krama, và dùng ngoko trong văn bản chính thức là không đúng chỗ. Ngược lại, tin nhắn và mạng xã hội thì gần như hoàn toàn ngoko.

Về chữ Hanacaraka, nếu bạn muốn viết bằng nó thì đã có bàn phím và phông chữ Unicode, và một số ứng dụng hỗ trợ. Nhưng nên nhắc lại rằng đây là việc mang tính văn hoá chứ không phải nhu cầu giao tiếp.

Vài điều nên biết khi dùng tiếng Java.

Chọn cấp là chọn cách định vị quan hệ. Khi bạn nói krama với ai đó, bạn đang nói rằng bạn đặt họ ở vị trí cao hơn hoặc xa hơn mình. Đây là thông tin xã hội thật, không phải phép lịch sự trống rỗng.

Sự bất đối xứng là bình thường. Trong một cuộc trò chuyện, người trẻ nói krama và người già đáp bằng ngoko. Đây không phải bất lịch sự mà là hệ thống đang vận hành đúng.

Gián tiếp được đánh giá cao. Nói thẳng một lời từ chối bị coi là thô. Người Java thường dùng cách nói vòng, và hiểu được điều đó là phần của việc hiểu ngôn ngữ.

Wayang là chuyện lớn. Không phải một loại hình giải trí dân gian mà là một truyền thống kể chuyện sử thi kéo dài suốt đêm, với ngôn ngữ riêng của nó.

Việc tiếng Java không phải quốc ngữ là một quyết định có chủ ý. Khi Indonesia độc lập, chọn tiếng Mã Lai thay vì tiếng Java là để tránh việc nhóm dân tộc đông nhất áp đặt tiếng nói của mình. Đây là bối cảnh cần biết khi bàn về địa vị của ngôn ngữ này.