Tiếng Latin

Tiếng Latin khác mọi ngôn ngữ khác trên trang này ở một điểm nền tảng: không còn ai nói nó từ nhỏ, nên không ai có thể sửa lưng bạn.

Điều này nghe như tự do nhưng thực ra là một khó khăn. Với mọi ngôn ngữ sống, người bản ngữ là trọng tài cuối cùng. Với tiếng Latin thì trọng tài là văn bản, và văn bản thì không trả lời câu hỏi.

Hệ quả trực tiếp là có hai truyền thống phát âm cùng tồn tại và cả hai đều được dùng nghiêm túc. Bài này sẽ trình bày cả hai chứ không phán bên nào đúng.

Hệ quả thứ hai là mục tiêu học thường không phải nói mà là đọc. Điều này thay đổi hoàn toàn cách phân bổ công sức, và đó là điều người mới hay hiểu sai nhất.

Vậy học để làm gì? Có ba lý do vững.

Một: nó mở ra một thư viện. Hai nghìn năm văn bản liên tục — Cicero, Virgil, luật La Mã, thần học trung cổ, và cả khoa học cận đại. Newton viết Principia bằng tiếng Latin năm 1687.

Hai: nó là gốc của cả một nhánh ngôn ngữ. Tiếng Pháp, Ý, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha và Romania đều từ tiếng Latin mà ra. Học nó rồi thì những thứ tiếng ấy không còn lạ.

Ba: nó nằm sẵn trong tiếng Anh. Phần lớn từ vựng học thuật và khoa học của tiếng Anh có gốc Latin, phần lớn đi vòng qua tiếng Pháp.

Còn một điều nữa ít người biết: vẫn có người nói tiếng Latin. Phong trào Latin sống tổ chức các kỳ tụ họp mà trong suốt mấy ngày mọi người chỉ nói tiếng Latin.

Tiếng Latin có một đặc điểm mà rất ít ngôn ngữ hiện đại còn giữ: trật tự từ gần như tự do hoàn toàn.

Vì đuôi từ đã đánh dấu vai trò của mỗi từ trong câu, người viết có thể xếp chúng theo bất cứ thứ tự nào mà câu vẫn hiểu được. Điều này biến thơ Latin thành một thứ nghệ thuật xếp chữ — Virgil đặt tính từ ở đầu dòng và danh từ đi với nó ở cuối dòng, và người đọc phải giữ cả dòng trong đầu cho tới khi hai mảnh khớp lại.

Cái giá phải trả là người học phải bỏ hẳn thói quen đọc theo thứ tự trái sang phải. Trong tiếng Latin, vị trí của một từ nói rất ít về vai trò của nó; chỉ cái đuôi mới nói.

Ngữ pháp Latin đứng trên ba trụ, và cả ba đều lớn.

Một: sáu cách. Chủ ngữ, sở hữu, tặng, đối, công cụ và hô. Còn một cách thứ bảy gọi là cách vị trí nhưng nó chỉ còn dấu vết ở vài từ chỉ nơi chốn.

Hai: năm kiểu biến danh từ. Mỗi kiểu có bộ đuôi riêng, và chính vì thế mà phải học kèm dạng sở hữu để biết từ thuộc kiểu nào.

Ba: bốn kiểu chia động từ, với sáu thì, hai thể chủ động và bị động, và ba thức.

Trong đó thức giả định là chỗ người Việt thấy xa lạ nhất, vì tiếng Việt không có gì tương ứng. Nó dùng cho điều mong muốn, điều giả định, mục đích và kết quả, và nó xuất hiện dày đặc trong văn xuôi cổ điển.

Hai cấu trúc nữa gặp liên tục. Cấu trúc cách công cụ tuyệt đối là một mệnh đề rút gọn treo lơ lửng không nối bằng liên từ nào. Và lời nói gián tiếp dùng đối cách cộng với dạng nguyên thể, thay vì một mệnh đề có liên từ như tiếng Việt.

Bù lại có ba điều dễ chịu: không có mạo từ, trật tự từ tự do, và không cần lo phản xạ hội thoại.

Đọc là mục tiêu chính của phần lớn người học tiếng Latin, nên phần này quan trọng hơn ở các bài khác.

Trở ngại lớn nhất không phải từ vựng mà là thói quen đọc từ trái sang phải. Trong tiếng Latin, vị trí của một từ nói rất ít; cái đuôi mới nói. Người mới thường đọc được từng từ mà không ghép nổi thành câu, và đó là dấu hiệu chưa bỏ được thói quen ấy.

Cách chữa là đọc hết cả câu trước khi dịch chữ nào, tìm động từ chính trước, rồi tìm chủ ngữ, rồi mới xếp phần còn lại.

Về thứ tự đọc, có một lộ trình đã được thử nhiều đời.

Bắt đầu bằng văn soạn cho người học — bộ Ørberg là lựa chọn rõ nhất vì nó viết bằng tiếng Latin từ trang đầu mà vẫn đọc được.

Bậc thứ hai là Caesar hoặc bản Vulgata. Văn Caesar rõ ràng, câu ngắn, từ vựng hẹp. Bản Vulgata còn dễ hơn nữa vì nó dịch sát nguyên bản Hebrew và Hy Lạp nên câu đơn giản.

Bậc thứ ba là Cicero, và đây là bước nhảy lớn — câu của ông dài, nhiều mệnh đề lồng nhau.

Bậc cuối là thơ. Virgil và Ovid đảo trật tự từ theo luật nhịp, nên phải quen với việc tính từ và danh từ của nó nằm cách nhau cả dòng.

Nên dùng bản có chú giải chứ đừng dùng bản trần.

Nghe tiếng Latin là phần mà mỗi người học phải tự quyết định có cần hay không, và câu trả lời thành thật là: không bắt buộc, nhưng có ích hơn người ta tưởng.

Nếu mục tiêu chỉ là đọc thì hoàn toàn có thể bỏ qua phần nghe. Rất nhiều người đọc được Virgil mà chưa từng nghe ai nói tiếng Latin.

Nhưng có một lý do thực tế để vẫn luyện nghe: đọc thành tiếng giúp nhớ độ dài nguyên âm, và độ dài ấy chính là thứ văn bản không ghi. Người quen nghe sẽ tự nhớ puellā khác puella ở đâu.

Về nguồn nghe, có ít hơn các ngôn ngữ sống nhiều nhưng không phải không có. Phong trào Latin sống tạo ra podcast, video và bản đọc văn cổ điển. Có cả bản tin bằng tiếng Latin viết về thời sự hiện nay.

Cần chuẩn bị tinh thần một điều: người nói sẽ dùng lối phát âm khác nhau, và ngay trong lối cổ điển cũng có những chỗ chưa thống nhất. Đây là hệ quả tất yếu của việc không còn người bản ngữ.

Nếu định nghe thơ, nên biết rằng thơ Latin đọc theo độ dài âm tiết chứ không theo trọng âm như thơ tiếng Anh hay tiếng Việt.

Nói tiếng Latin là việc ít người học nhắm tới, nhưng nó tồn tại thật và đang lớn dần.

Phong trào Latin sống tổ chức các kỳ tụ họp mà trong suốt mấy ngày người tham dự chỉ dùng tiếng Latin — kể cả để nói chuyện ăn uống, thời tiết và đi lại. Có cả trường hè và lớp học dạy hoàn toàn bằng tiếng Latin.

Ai muốn thử thì nên biết hai chuyện.

Một: vốn từ đời thường là chỗ thiếu. Người La Mã không có từ cho máy bay hay điện thoại, nên phong trào Latin sống phải tự đặt, và không phải ai cũng dùng cùng một từ.

Hai: nói được giúp đọc nhanh hơn thật. Đây là lập luận chính của phía ủng hộ phương pháp tự nhiên, và nó có lý — ngôn ngữ nào được dùng chủ động thì cũng được nhớ chắc hơn.

Còn nếu mục tiêu chỉ là đọc thì hoàn toàn có thể bỏ qua phần nói mà không mất gì đáng kể. Bài này không khuyên bắt buộc phải nói, nhưng cũng không nên coi việc nói tiếng Latin là chuyện lập dị — nó là một truyền thống đang sống.

Viết tiếng Latin là kỹ năng mà phần lớn người học không cần, nhưng có một cách dùng nó rất đáng giá.

Viết những câu đơn giản là cách kiểm tra nhanh nhất xem mình có thật sự nắm hệ thống cách hay chưa. Đọc thì có thể đoán qua văn cảnh; viết thì không đoán được, phải biết chính xác danh từ nào đi với cách nào.

Về mặt kỹ thuật, viết tiếng Latin không cần bàn phím đặc biệt vì bảng chữ không có dấu — trừ khi bạn muốn viết dấu macron, mà điều đó chỉ cần khi soạn tài liệu cho người học.

Có một quy ước cần biết: bản in học thuật thường giữ I và V thay cho J và U, còn bản in phổ thông thì thay. Chọn một lối và giữ.

Về văn phong, nếu định viết nghiêm túc thì nên biết rằng văn xuôi cổ điển ưa câu dài với nhiều mệnh đề lồng nhau và động từ đặt ở cuối. Đây là điều ngược hẳn với thói quen viết hiện đại, và bắt chước nó là bài tập tốt để hiểu Cicero.

Vài điều nên biết khi học tiếng Latin.

Không có người bản ngữ nghĩa là không có trọng tài. Điều này giải thích vì sao có hai lối phát âm, hai phương pháp dạy, và nhiều tranh luận khác chưa ngã ngũ. Người học nên quen với việc các nguồn không thống nhất.

Thành Vatican là nhà nước duy nhất còn lấy tiếng Latin làm ngôn ngữ chính thức.

Latin không chết sau khi La Mã sụp đổ, nó đổi vai. Suốt hơn một nghìn năm nó là ngôn ngữ chung của giáo hội, luật pháp, đại học và khoa học châu Âu. Newton viết Principia bằng tiếng Latin năm 1687.

Latin cổ điển không phải tổ tiên trực tiếp của tiếng Pháp hay Tây Ban Nha. Các thứ tiếng ấy ra từ Latin bình dân — thứ tiếng nói thường ngày, vốn đã khác văn chương từ sớm.

Phong trào Latin sống là chuyện có thật, không phải trò lập dị. Có kỳ tụ họp, trường hè và podcast, và những người tham dự nói tiếng Latin về đủ mọi chuyện đời thường.