Tiếng Litva

Tiếng Litva có một địa vị đặc biệt trong ngành ngôn ngữ học: trong tất cả các ngôn ngữ Ấn–Âu còn sống, nó giữ được nhiều nét của tổ tiên chung nhất.

Điều này không phải lời khen suông. Khi các nhà ngôn ngữ học tái dựng tiếng Ấn–Âu nguyên thuỷ — thứ tiếng chưa từng được ghi lại, tổ tiên của tiếng Anh, tiếng Nga, tiếng Hy Lạp, tiếng Hindi — họ dùng tiếng Litva làm một trong những cứ liệu chính. Nó giữ được hệ thống cách, hệ thanh điệu trọng âm và những đuôi từ mà các ngôn ngữ khác đã mài mòn từ lâu.

Có một câu nói lưu hành trong giới nghiên cứu, đại ý rằng một người nông dân Litva nói thứ tiếng gần với tiếng Phạn cổ hơn bất kỳ ai ở châu Âu. Nó phóng đại, nhưng phóng đại từ một sự thật.

Lý do thứ hai để học là một câu chuyện lịch sử ít người biết. Từ năm 1864 đến 1904, Đế quốc Nga cấm in tiếng Litva bằng chữ Latin. Bốn mươi năm. Phản ứng là một mạng lưới gọi là knygnešiai — người vác sách — chuyên in sách ở Đông Phổ rồi mang lậu qua biên giới. Rất ít nơi trên thế giới có một nghề riêng cho việc buôn lậu sách bằng tiếng mẹ đẻ mình.

Và một lý do thực tế: tiếng Litva mở ra cả nhánh Baltic, nhánh chỉ còn hai ngôn ngữ. Tiếng Phổ cổ đã tuyệt chủng, nên chỉ còn tiếng Litva và tiếng Latvia. Học một trong hai là học một nửa của một nhánh Ấn–Âu.

Cái đáng nhớ nhất ở tiếng Litva là tuổi của nó.

Không phải tuổi theo nghĩa lâu đời — mọi ngôn ngữ đều lâu đời như nhau. Mà là mức độ ít thay đổi. Trong tất cả các ngôn ngữ Ấn–Âu còn sống, tiếng Litva giữ được nhiều nét của tổ tiên chung nhất: bảy cách, hệ thanh trọng âm, những đuôi từ mà tiếng Anh và tiếng Pháp đã mài phẳng từ lâu.

Chữ dievas, thần, gần như trùng khít với dạng mà các nhà ngôn ngữ học tái dựng cho tiếng Ấn–Âu nguyên thuỷ. Nói tiếng Litva là phát ra những âm gần với thứ tiếng mà không ai từng ghi lại và không ai còn nghe được.

Ngữ pháp tiếng Litva là ngữ pháp của một ngôn ngữ Ấn–Âu cổ xưa, và điều đó có nghĩa cụ thể.

Một: bảy cách. Chủ ngữ, sở hữu, tặng cách, đối cách, công cụ, vị trí, và cách hô — dùng khi gọi ai đó. Tất cả danh từ, tính từ, đại từ và số từ đều biến theo.

Hai: hai giống với nhiều kiểu biến cách. Đây là chỗ ngốn thời gian, vì mỗi kiểu có bộ đuôi riêng.

Ba: tính từ hoà đầy đủ theo giống, số và cách của danh từ. Một câu tiếng Litva vì thế có nhiều đuôi lặp lại.

Bốn: động từ có hệ phân từ rất phong phú. Đây là nét đặc sắc mà tiếng Litva giữ được. Có phân từ chủ động, bị động, ở nhiều thì, và một dạng riêng gọi là thức thuật lại dùng khi kể điều mình nghe được chứ không tự chứng kiến.

Còn một dấu vết cổ đáng nhắc: tiếng Litva từng có số đôi — dạng riêng cho hai cái khác với số nhiều. Nó đã lùi khỏi ngôn ngữ chuẩn hiện đại nhưng vẫn còn trong phương ngữ và văn bản cũ. Đây là thứ mà hầu hết ngôn ngữ Ấn–Âu đã mất từ lâu.

Bù lại: không có mạo từ, và trật tự từ khá tự do vì các cách đã đánh dấu vai trò.

Đọc tiếng Litva có một trở ngại đặc thù: chữ viết không ghi trọng âm, nên đọc nhiều không dạy bạn phát âm.

Đây là điểm khác biệt quan trọng so với hầu hết ngôn ngữ khác. Với tiếng Tây Ban Nha hay tiếng Ý, đọc nhiều thì phát âm tự khá lên. Với tiếng Litva thì không — bạn có thể đọc thông thạo mà vẫn phát âm sai một cách có hệ thống. Vì thế phải nghe song song ngay từ đầu.

Về nguồn đọc, bắt đầu bằng tin tức. Câu ngắn, đề tài đoán được, và nhiều từ quốc tế.

Bước tiếp là Wikipedia tiếng Litva, chọn đề tài mình đã biết rõ.

Một trở ngại thực tế nữa: vì bảy cách và nhiều kiểu biến cách, tra từ điển đòi bạn nhận ra dạng gốc. Người mới thường không tra được vì không lột được đuôi. Kỹ năng này phải luyện riêng.

Về văn học, tiếng Litva có một truyền thống dân ca rất lớn gọi là dainos, và chúng là nguồn đọc thú vị vì ngôn ngữ cô đọng và giàu hình ảnh. Nhưng nhiều bài dùng từ cổ nên nên để sau.

Với tiếng Litva, nghe không phải kỹ năng bổ trợ mà là điều kiện để phát âm đúng, vì chữ viết không ghi trọng âm.

Bài tập quan trọng nhất là nghe và ghi lại vị trí trọng âm của những từ mình đã học. Nghe rồi đối chiếu với từ điển. Đây là việc tẻ nhưng nó là cách duy nhất.

Về hai thanh trọng âm, cần nói thẳng: người học phương Tây thường mất rất lâu mới nghe ra được, và nhiều người không bao giờ nghe ra hoàn toàn. Người Việt có thể có lợi thế nhỏ nhờ quen với việc âm điệu mang thông tin, nhưng hai thanh này khác hẳn thanh điệu tiếng Việt về bản chất — chúng nằm trong âm tiết mang trọng âm chứ không phủ lên mọi âm tiết.

Nguồn nghe tốt nhất là đài công cộng Litva, có kho lưu trữ lớn và nhiều chương trình xem lại được.

Một điều thuận lợi: tiếng Litva nói khá rõ ràng, âm tiết tách bạch và ít bị nuốt so với tiếng Nga hay tiếng Anh.

Và một điều cần biết về phương ngữ: vùng Žemaitija ở phía tây nói một phương ngữ khác đáng kể, tới mức người vùng khác đôi khi không hiểu hết. Bản tin quốc gia thì dùng chuẩn.

Người Litva nhìn chung rất ngạc nhiên và rất quý khi người nước ngoài nói tiếng mình, vì chuyện đó hiếm và vì họ ý thức rõ rằng đây là một ngôn ngữ nhỏ.

Ba việc nên làm sớm.

Chấp nhận sai trọng âm và cứ nói. Nếu đợi đến khi chắc trọng âm mới mở miệng thì sẽ đợi rất lâu. Người nghe hiểu và thường không sửa.

Học cách hô cho tên người. Tiếng Litva có cách hô riêng và dùng hằng ngày. Gọi tên bằng dạng chủ ngữ nghe khá kỳ.

Chọn đúng cách xưng hô. Tiếng Litva phân biệt tu thân mật với jūs trang trọng. Với người lớn tuổi và người mới gặp thì dùng jūs.

Một lưu ý về tên riêng, và nó ảnh hưởng trực tiếp tới việc nói: họ của phụ nữ Litva có đuôi cho biết đã lập gia đình hay chưa. Truyền thống là -aitė, -ytė, -utė cho người chưa lập gia đình và -ienė cho người đã lập gia đình. Từ năm 2003 có thêm đuôi trung tính -ė cho ai không muốn tiết lộ. Đây là chi tiết người học nên biết để khỏi gọi sai.

Viết tiếng Litva đòi bàn phím có chín chữ có dấu. Bố cục tiếng Litva có sẵn trên mọi hệ điều hành và nên cài, vì bỏ dấu là viết sai chứ không phải viết tắt.

Về chính tả, tin tốt là nó rất đều và ít bẫy. Cái khó của tiếng Litva nằm ở ngữ pháp chứ không ở chính tả.

Lỗi phổ biến nhất trong bài viết của người học là dùng sai cách sau giới từ. Mỗi giới từ đòi một cách nhất định, và không có quy tắc nào đoán được — phải học kèm từng giới từ.

Về văn phong, tiếng Litva viết trang trọng dùng nhiều phân từ — đây là nét đặc trưng. Câu văn hành chính Litva có thể chồng nhiều lớp phân từ và đọc khá nặng với người mới.

Một điều đáng biết về từ mượn: tiếng Litva có truyền thống Litva hoá tên riêng nước ngoài, thêm đuôi cách vào tên người nước ngoài. Tên bạn sẽ được biến cách theo, và đó là chuyện bình thường chứ không phải viết sai.

Vài điều nên biết khi dùng tiếng Litva.

Người ta rất quý việc bạn học tiếng này. Litva là nước nhỏ và người dân ý thức rõ điều đó, nên một người nước ngoài nói được vài câu tạo ấn tượng lớn hơn nhiều so với ở các nước lớn.

Chuyện những người vác sách là ký ức sống. Ngày 16 tháng 3 là Ngày Người vác sách, và bốn mươi năm cấm in chữ Latin là một phần cốt lõi trong cách người Litva nhìn ngôn ngữ của mình.

Họ của phụ nữ tiết lộ tình trạng hôn nhân. Đuôi truyền thống phân biệt người đã lập gia đình với người chưa. Từ năm 2003 có thêm lựa chọn trung tính. Người học nên biết để khỏi gọi sai và cũng để hiểu vì sao đây là đề tài tranh luận.

Tên nước ngoài được biến cách. Tên của bạn sẽ được thêm đuôi tiếng Litva khi nói và viết. Đây là quy tắc ngữ pháp chứ không phải sự thiếu tôn trọng.

Ngôn ngữ có chiều chính trị. Sau nhiều thế kỷ bị tiếng Ba Lan rồi tiếng Nga lấn át, việc bảo vệ tiếng Litva là chuyện được coi trọng, và có một uỷ ban nhà nước phụ trách chuẩn ngôn ngữ.